Između Dunava i Drave (2)

Ansambl narodnih igara i pesama Srbije ,,Kolo’’ osnovan je davnog 15. maja 1948. godine u Beogradu, ali naziv koji je danas poznat širom Sveta dobija tek 1953. godine. ,,Kolo’’ je sastav profesionalnih igrača i muzičara, koji su odlučili svoj život posvetiti igri, pesmi i očuvanju kulturne baštine Srba sa svih prostora. Poslednjih 77 godina ansambl veoma uspešno ispunjava zadatak očuvanja i umetničke interpretacije srpskih narodnih igara kako u svojoj zemlji tako i na brojnim koncertima širom sveta. Profesionalnost igračkog, muzičkog i pevačkog sastava donela mu je svetsku slavu, nagrade i priznanja, a samo neka od njih su „Orden zasluga za narod sa zlatnom zvezdom’’ iz 1968. godine i „Vukova nagrada’’ iz 1979. godine.

Ansambl ,,Kolo’’ je danas jedina ustanova u Srbiji u oblasti muzičko-scenske delatnosti koja na pomenuti način čuva tradicionalnu umetnost. Oni i danas nastoje da narodnu igru podignu na nivo visokog umetničkog izvođenja i da dočaraju publici kako je srpski narod nekada živeo. Programi koje kreiraju predstavljaju uzor na način da objedinjuju vrednosti tradicionalne kulture koje bi trebali primeniti i u današnjem društvu. Radovi su obrađeni s punom odgovornošću prema području i narodu sa tog prostora, ali na način da su prilagođeni scenskom izvođenju.

,,Kolo’’ ima preko 80 zaposlenih, a nakon skoro 80 godina rada, na repertoaru ansambla našlo se preko 130 koreografija. Danas se na repertoaru ,,Kola’’ nalazi preko 40 koreografija svih područja Srbije i Crne Gore, kao i dela sa područja nekadašnje Jugoslavije na kom su živeli ili žive Srbi kao što su Vojvođanska, Ciganska, Čobanski okršaj - trojka, Igre iz Kninske krajine, Igre iz Podgrmečja i mnoge druge.

Poznati ansambl je u decembru 2024. godine održao seriju godišnjih koncerata u Novom Sadu, Nišu i Beogradu. Publika je uživala gledajući bisere tradicionalnog kulturnog nasleđa srpskog naroda. Za pomenute koncerte ,,Kolo’’ je pripremilo čak sedam premijernih koreografija, od kojih su samo neke Igre iz Jasenice, Like, Velike Hoče i igre koje su privukle najveću pažnju gledalaca, Igre iz Trpinje.

Običaj karakterističan za Panonsku regiju

Dalibor Milovančević, nekadašnji profesionalni igrač Ansambla narodnih igara i pesama Srbije ,,Kolo’’, a današnji vođa igrača, davne 2007. godine počeo je istraživati malo selo po imenu Trpinja. Uz pomoć prijatelja iz pomenutog sela i podrške tadašnjeg direktora Ansambla narodnih igara Vukovar Branka Kurucića, obilazio je starije stanovništvo kako bi sakupio potrebne podatke i od toga napravio priču koja danas pleni scenom, a koreografiju je prvobitno postavio u  vukovarskom ansamblu kojega je tada vodio. Vukovarski ansambl i danas na svom repertoaru ima pomenutu koreografiju, koja oduševljava publiku širom regiona.

- Početkom 2006. godine bio sam angažovan od strane SKD „Prosvjeta’’ kao umetnički rukovodilac u ansamblu igara i pesama iz Vukovara sa ciljem kvalitetnijeg izvođenja i unapređenja programa. Tokom rada, primetio sam da ansambli sa ovih prostora uglavnom izvode igre iz raznih krajeva Srbije, a vrlo mali broj ansambala je na repertoaru imao igre kraja iz kojega i dolaze. Iz tog razloga, smatrao sam da je potrebno detaljnije istražiti i obraditi igre i pesme iz ove etnokoreološke zone, a želja mi je bila da krenem od zapadnog Srema – rekao je Milovančević kojeg je prvim informacijama o igri, pesmi i običaju zainteresovao običaj vođenja Kraljica, a da nije mogao ni da nasluti da će pomenuti običaj imati toliki uticaj na njegovu karijeru koreografa.

- Taj običaj je karakterističan za Panonsku regiju, delom u Vojvodini, Slavoniji i Zapadnom Sremu, u selima zapadno od Vukovara. Daljim istraživanjem, put nas je naveo u selo Trpinja. Veliku zahvalnost za najviše informacija, melodija i pesama dugujem Milanu Mariću, dedi nekadašnje članice ansambla, a danas mojih kumova Milice i Srđana Tatića. Milan je bio instrumentalista i pevač, koji se nije libio i da zaigra. U želji da se običaj rekonstruiše i postavi na scenu, meštani Trpinje pružili su mi nesebičnu pomoć, od kojih su neki i sami u prošlosti bili učesnici Kraljičkog obreda. U početku sagovornici su bili malo sramežljivi u iznošenju podataka. U tim prvim danima istraživanja, dobili smo vrlo malo informacija. Međutim, kroz selo se brzo pronela vest, opet zahvaljujući igračima koji su igrali u ansamblu, a bili su iz Trpinje. Ljudi su se opustili i počeli otvorenije da pričaju, tako da smo ubrzo sakupili dosta podataka koji su bili od krucijalnog značaja za nastanak koreografije – rekao je Dalibor.

Sa sećanjima, probudile su se i emocije kod sagovornika, koji su se sa setom prisećali prijašnjih vremena. Uz pomoć Mirka Delibašića, poznatog muzičara vukovarskog kraja, zapisane su pesme i melodije igara koje je deda Milan sa ponosom svirao na svojoj harmonici.

Milovančević je tada dolazio autobusom iz Beograda i u razgovoru sa koleginicom pomenuo je običaj Kraljica. Igrom slučaja, razgovor je čuo čovek, koji je imao značajnu ulogu u pružanju informacija i imena sagovornika koji mogu da pomognu u istraživanju, a kod kojih su dobili primerke nošnji, po kojima je urađena rekonstrukcija istih.  

Porodice Vukajlović, Prokić, Latković, Knežević i Radišić iz Trpinje i danas u svom domaćinstvu imaju originalni primerak beline, jeleka, kecelja i džega po kojima je rađena nošnja. U nastojanju da se običaj oživi kako na sceni, tako i van scene učestvovali su mnogi i svako je želeo da da svoj doprinos kao što su porodica Nešić iz Bijelog Brda i Verčević iz Negoslavaca, koji su svoju nošnju priložili kako bi publici približili nekadašnje oblačenje naroda sa ovih prostora. 

Pre 20 godina nije se moglo naći lako ko će napraviti verodostojne komade nošnje pa je izradu nošnje u svoje ruke uzela porodica Tatić, tadašnji ljubitelji folklora i jedni od pomagača u istraživanju pomenutog običaja. Današnje nošnje, nekadašnju svakodnevnu odeću, šile su majke i bake, od dereklija, materijala kojega se danas ne može lako naći.

Scenski prikaz običaja Kraljica prvi put je izveden 2009. godine i odmah je privukao veliku pažnju, kako lokalnog stanovništva, tako i publike, a i ljudi iz sveta etnokoreologije i etnomuzikologije.

Zbog specifičnosti samog pokreta, pesama, rekvizita, nošnje, umetnički savet Ansambla ,,Kolo’’ je smatrao da ovo delo zavređuje da se nađe na njihovom repertoaru, a najviše u cilju očuvanja jednog ovakvog običaja. U saradnji sa etnomuzikologinjom Sanjom Ranković, koja je i sama učestvovala u istraživanju običaja u Trpinji, urađena je obrada pesama, koje su većim delom i nosilac scenskog prikaza.

Nakon novembarskog godišnjeg koncerta ,,Kola’’, na kojem je publika imala priliku da vidi običaj Kraljica, postavljena su mnoga pitanja. Jedno od pitanja je svakako bilo zašto naziv Trpinjske kraljice, ako su se provodile i u drugim selima.

- U odnosu na sela iz Slavonije, Baranje i Zapadnog Srema, ovaj običaj se najduže zadržao baš u selu Trpinja, gde postoje dokazi na fotografijama da se izvodio do polovine 70-ih godina. U Tpinji je bio najveći broj učesnika, najspecifičnije odevanje i opremanje grupe, radnji i dešavanja tokom obreda, kao i sadržaja tekstova i melodija, sve upotpunjeno velikim brojem rekvizita kao što su sablje, kape sa ogledalima i paunovim perjem. Iz tih razloga sam odlučio da koreografiju nazovem „Trpinjske kraljice’’ – zaključio je Milovančević.

Veliki deo folklorne publike ne zna da ovakav običaj postoji u srpskoj tradiciji. Zbog svih specifičnosti koje običaj ima, kod ljudi izaziva želju da saznaju šta to predstavlja, jer su u prikazu podeljene uloge kraljeva, kraljica, mlade, pevača i ostalih aktera. Publika ima pozitivne komentare. Za kreatora koreografije najveće zadovoljstvo predstavlja reakcija ljudi kraja odakle je običaj, koji se duboko identifikuju i čini ih ponosnim, jer je običaj izveden na pravi način i kroz izvođenje na sceni, on nastavlja da živi. 

Nastaviće se...