Kolonističko naselje na granici Srema i Slavonije

Jedno od naselja ustanovljenih nakon Prvog svetskog rata je i Ada, mesto koje se danas nalazi u sastavu Opštine Šodolovci.

Na nekadašnju Elcovu pustaru početkom dvadesetih godina prošlog veka kolonizuju se porodice solunskih dobrovoljaca, mahom iz Bosne i Like, ali i drugih krajeva. Po popisu iz 1921. godine u ovom mestu je 82 stanovnika, a već od sledeće godine usledio je i veći priliv stanovništva te počinje da se rađa nova kolonija, okružena mahom istim takvim naseljima.

Život se ovde razvijao kao i u drugim sličnim mestima, kroz borbu za podizanje sopstvenih kuća na zemljištima dobijenim od države, prilagođavanje novim uslovima života pa sve do podizanja i razvoja samog mesta. Već desetak godina nakon naseljavanja meštani su podigli zgradu osnovne škole u koju su išla njihova deca, neka od njih i rođena u ovom mestu. Osvećenje školske zgrade u Adi izvršeno je 21. januara 1934. godine, a o tom događaju vukovarske Sremske novine pišu sledeće: „Zgrada koja od današnjeg dana ovoj naseobini služi kao školska prostorija odgovara svim uslovima škole dosadašnjeg vremena, a podignuta je uz izvesnu pripomoć Ministarstva prosvete, požrtvovanim radom i materijalnim sredstvima samih naseljenika. Za ovaj uspeo rad kao i inicijativu ove ovako plemenite ideje može se uglavnom zahvaliti g. Jakovu Kraljeviću, dobrovoljcu i posedniku, koji kako od strane markušičana starosedioca, tako i od ondašnjeg življa, zaslužuje svaku pažnju i poštovanje.

Podizanje, pa bilo to i same škole u današnjim vremenima i nesređenim prilikama, bez pomoći jačih, može se tumačiti jedino i samo kao odraz svesti i ljubavi ovih naseljenika prema svojoj omladini, jer želeći da od svog naraštaja stvore prosvetne i kulturne članove društva, smatraju da vrše dužnost čoveka naprama celini.“

U Adi je od kraja dvadesetih ili početka tridesetih godina prošlog veka bilo aktivno i Udruženje četnika. Na čelu te organizacije nalazio se solunski dobrovoljac i pešadijski poručnik Milovan Nenezić koji je bio rukovodilac Pododbora udruženja četnika na području opštine Markušica kao i inicijator njihovog osnivanja u mestima poput Dalja, Ade, Podrinja, Petrove Slatine, Silaša i Šodolovaca. Nakon njegove smrti 1936. godine zamenio ga je Milenko Kosovac iz Podrinja dok je barjaktar organizacije postao Todor Babić iz Ade, takođe dobrovoljac poreklom iz Like. Kao uglednom članu te dobrovoljcu Milovanu Neneziću je podignut i posvećen spomenik na groblju u Markušici 7. juna 1936. godine.

Tih godina na čelu udruženja četnika iz Ade nalazio se Čedomir Dmitrašinović učitelj i školski upravitelj, a pododbor je imao 16 aktivnih članova. Ovaj pododbor imao je i svoju zastavu, a kum i darodavac zastave za četničko udruženje u Adi bio je predsednik opštine Markušica.

Takođe, postojala je i organizacija dobrovoljaca u Adi, ali za razliku od nekih drugih mesta u kojima su ovakve organizacije bile veoma aktivne, ovde to nije bio slučaj. Nakon nekoliko godina funkcionisanja organizacija dobrovoljaca u Adi je ugašena što možemo da vidimo iz jednog izveštaja o dobrovoljačkom sastanku u Lanki iz 1935. godine gde se između ostalog navodi da „drug Rade Kovačević iz Ade hvali organizaciju u Lanki kao i razloge zbog kojih se rasturila organizacija u Adi“. Nažalost, ovaj šturi izveštaj ne donosi nam konkretne razloge gašenja ove organizacije.

Pored posednika Jakova Kraljevića svoje posede, odnosno lovište, u ataru ovoga naselja imao je i direktor Batine fabrike u Borovu Toma Maksimović koji je ovde dolazio u lov. Sremske novine iz 1939. godine donose jednu kratku vest o tome: „Prošle je nedjelje u okolici Vukovara priređeno više lovova jer su lovci jedva dočekali njihovo vrijeme. Jedan od najvećih lovova priređen je na lovištu g. Tome Maksimovića u Adi kod Markušice, gdje je 12 lovaca ubilo 120 zečeva te nekoliko lisica i fazana.“

Marko Kraljević i Mladost

Po broju stanovnika popisanih 1931. godine Ada je bilo jedno od većih kolonističkih naselja ovoga kraja. Tada je u ovom mestu živelo nešto manje od 400 stanovnika, a broj je verovatno rastao do Drugog svetskog rata. Međutim, daljnji razvoj sela prekinule su ratne neprilike, a raseljavanje kolonističkih porodica koje je propisano zakonima zloglasne NDH nije mimoišlo ni ovo naselje. O talasu proterivanja srpskog stanovništva ostavljena su brojna svedočanstva, neka od njih prenosimo i ovom prilikom.

Tako je meštanin Ade Mile Kovačević o tim događajima svedočio sledeće: „Na drugi dan Duhova upali su u selo Adu hrvatske ustaše noću, sve digli, nemilosrdno tukli, zatim naredili da se odmah svi spakuju i kuće napuste. Doterali su nas u Vukovar peške, a odatle vozom do Brčkog, iz Brčkog preko Bosne do Drine gde su nas u Srbiju prebacili. Nije mi poznato da je ko od naših poginuo, ali je 12 Srba u susednim selima Palača i Silaš ubijeno. U gonjenju Srba u Adi najviše su se istakli Marjan Sumić i Luka Puljić Hrvati, a inače i sami kolonisti kao bivši jugoslovenski dobrovoljci. Nas Kovačevića ima u Dublju oko 12 porodica i svi smo podjednako prošli u progonu.“

U drugom svedočenju iz saslušanja Petra Ljubišića i Teodora Erkalovića napominje se da je proterivanje izvršeno 11. juna 1941. godine: „Proterani smo od ustaša Hrvata i njihove bande. Nalog za proterivanje izdao je Štir Ivan trgovac iz Osijeka i Ivezić Marko žandarmerijski podnarednik iz Ade. Naređeno nam je da se u roku odmah iselimo iz naših kuća, a prethodno postavili su nam stražu da ne bi šta od imovine i stoke prodali. Prilikom proterivanja nama su se pridružila i druga sela te su nas bez ičega prebacili u Srbiju. Ubistava nije bilo, ali je bilo tučenih. Tučeni su Surla Dušan i njegov brat Raban, Mile Rosić, Dane Vojinović, Ćuruvija Mile, Kovačević Mile i druga lica. Oni su svi bili i zatvarani. Jedan je ostao u zatvoru po imenu Rade Kovačević i šta je sa njim sada ne znamo“.

Ispostavilo se kasnije da je Rade Kovačević ubijen, a njegovo ime nalazi se na spomen ploči na stadionu u Adi na kojoj se nalaze imena poginulih igrača i članova kluba koji je osnovan 1932. godine i nosio je ime Marko Kraljević.

Po završetku rata stanovnici Ade vraćaju se na svoja ognjišta, a onima koji su nastradali tokom rata podignut je spomenik u centru sela 1961. godine. Ukupno, iz Ade su poginula 24 borca, a na razne načine stradalo je 18 meštana.

Fudbalski klub „Marko Kraljević“ promenio je ime u Mladost, a stadion Mladosti s vremenom dobio je i tribine te adekvatne prostorije koje su danas devastirane jer klub nije aktivan već tridesetak godina. Na ovom terenu stasao je i fudbalski golman Rajko Kovačević, nekadašnji prvoligaški golman koji je branio boje novosadske Vojvodine početkom sedamdesetih godine, kasnije i holandskog Fejenorda.

Takođe, u Adi je živeo i nekadašnji narodni heroj Jugoslavije i  general pukovnik JNA Radojica Nenezić. On je rođen u selu Broćanac kod Nikšića 1921. godine odakle je zajedno sa roditeljima došao u Adu. Njegov otac bio je Milovan Nenezić, solunski dobrovoljac i kasniji predsednik mesne organizacije četnika. Radojica je osnovnu školu završio u Markušici (pošto je u Adi podignuta tek 1934. godine), a gimnaziju u Osijeku. Nakon smrti roditelja vratio se u selo gde se bavio zemljoradnjom, a uoči izbijanja rata, 1938. godine, postao je član SKOJ-a (Saveza komunističke omladine Jugoslavije), dok je za člana KPJ primljen 1940. godine.

Po izbijanju rata zajedno sa ostalim meštanima Ade proteran je u Mačvu gde se vrlo brzo priključio partizanima i postavljen je za komesara 1. čete 1. pocerskog bataljona. Ratni put odveo ga je najpre u Bosnu, a potom i u Slavoniju gde je bio zamenik komandanta 1. slavonske brigade. Rat je završio kao komandant 28. udarne divizije NOVJ. Nakon rata završio je Vojnu akademiju u Sovjetskom Savezu, proglašen je za narodnog heroja Jugoslavije, a penzionisan je u činu general-pukovnika 1981. godine. bio je i politički aktivan, ne samo po pripadništvu komunističkoj partiji nego i u unutrašnjim (ne)prilikama u Jugoslaviji. Ostaje zabeležen kao jedan od većih protivnika Hrvatskog proljeća 1971. godine, tzv. Maspoka, a dvadeset godina kasnije, u vreme raspada SFRJ, bio ja aktivan u radu partije Savez komunista – Pokret za Jugoslaviju. Umro je u Beogradu 1995. godine.

U ovom mestu nikada nije izgrađena crkva, a nema podataka da li je postojala inicijativa za njeno podizanje. Dvehiljaditih godina u centru mesta podignut je pravoslavni krst, dok se kao seoska slava proslavlja Ognjena Marija (30. jul).

Kako ranije tako i danas, Ada je mesto naseljeno sa većinski srpskim stanovništvom sa udelom preko 95 odsto. Najviše stanovnika bilo je krajem četrdesetih i početkom pedesetih godina prošlog veka kada je u Adi popisano više od 500 stanovnika. Po poslednjem popisu iz 2021. godine taj broj znatno je smanjen i ovde živi tek 142 lica.

Ada je naselje koje je pre Drugog svetskog rata pripadalo vukovarskom kotaru, a u dokumentima iz tog perioda često se pominje kao Ada Srem kako bi se razlikovala od drugih naselja sa istim imenom. Pored mesta protiče i reka Vuka koja se upravo ovde smatrala granicom Srema i Slavonije.

Izvori i literatura:

1. Dobrovoljački glasnik
2. Sremske novine
3. Zdravko Dizdar, Osnivanje i djelatnost četničkih udruženja na području grada i kotara Osijek u monarhističkoj Jugoslaviji
4. Arhivska građa