Od sela ostao samo devastirani spomenik

Talas doseljavanja solunskih dobrovoljaca na šire vukovarsko područje doveo je brojne porodice i na pustaru Ivance, tada u vlasništvu grofovije Elc. Ivanci su bili smešteni u trouglu između sela Ilača, Tovarnik i Ilinci. Prvi stanovnici na ovu pustaru dolaze početkom dvadesetih godina, verovatno se radi o 1922. godini kada se uostalom porodice solunskih dobrovoljaca i kolonista naseljavaju i u druge kolonije. Doseljenici su došli sa šireg prostora Banije, Korduna, Like, Bosne i Dalmacije. Naseljeno stanovništvo počelo je da gradi kuće u ovom mestu koje je bilo pravilno ušoreno sa poredanim kućama. Vrlo brzo osniva se i Agrarna zadruga kao i u drugim kolonističkim naseljima, meštani zidaju školu, prave plan za podizanje crkve i na mestu gde je ona trebalo da bude podignuta postavljaju zvonik. Uz sve poteškoće koje su pratile kolonistička naselja selo se ipak postepeno razvijalo, a do početka Drugog svetskog rata ovde je živelo gotovo 400 stanovnika u 82 domaćinstva. Većina stanovnika bili su Srbi, a u retkim dokumentima i podacima o bilo kom segmentu prošlosti ovog mesta ostalo je zapisano da je učitelj Državne narodne škole na koloniji Ivanci 1939. godine bio Vasilije B. Narandžić koji je došao po kazni u ovo mesto dve godine ranije, a već u oktobru 1939. godine postavljen je za seoskog školskog nadzornika sreza šidskog kojem su, između ostalih, teritorijalno pripadali i Ivanci.

Ratno stradanje

Život u Ivancima naglo je stao okupacijom tadašnje Kraljevine Jugoslavije i stvaranjem Nezavisne države Hrvatske. Već na samom početku rata ustaše su upadale u selo, a prvi Ivančanin ubijen je odmah po izbijanju rata na železničkoj stanici u Ilači. Vrlo brzo dobar deo stanovništva je i raseljen u leto 1941. godine, ali najveće stradanje selo je doživelo 30. novembra 1943. godine kada su Nemci i ustaše upali u selo i pucali na sve što se kretalo.

O tom događaju član anketne komisije u Šidu Dušan Babić je nekoliko meseci po oslobođenju, odnosno 14. avgusta 1945. godine, između ostalog zapisao: „Dok su jedni iz kuća isterivali narod na ulicu i brisani prostor, dotle su drugi zapaljivom tečnošću polivali kuće i zgrade paleći ih. U jednoj kući potpalili su vatru pod kolevkom da nevino anđelče izgori, u drugoj kući polivali su nameštaj i drvenariju da se u kući zaguši i u vatri izgori bespomoćni bolesni starac… Tako je posle ovog strašnog orkana, koga su Nemci upriličili za vežbu svojih regruta, selo Ivanci ostalo definitivno i potpuno uništeno, pošto je već i dotle nekoliko puta bilo uništavano“.

Pomenuta anketna komisija iznela je podatke da je tog dana u Ivancima ubijeno 63 stanovnika ovog sela različite starosne dobi. Sveukupno tokom Drugog svetskog rata iz ovog mesta nastradalo je 117 ljudi, od toga su 73 žrtve ustaškog nacističkog terora, a 44 su nastradali borci. To je više od jedne četvrtine od ukupnog broja stanovnika koje je ovde živelo uoči početka rata.

Nakon rata deo proteranog stanovništva vraća se u selo, međutim ubrzo će se ispostaviti da život u razrušenom i devastiranom naselju nije bio moguć. Dodatni problem činilo je i to što nove vlasti nisu imale osećaja prema stradalničkom naselju pa su se sva obećanja o izgradnji puteva, obnovi škole, elektrifikacije i drugih neophodnih uslova za normalan život, vrlo brzo izjalovila.

Početkom šezdesetih godina prošlog veka mnogi su dolazili i obećavali bolje životne uslove. Jedan takav skup održan je krajem 1964. godine. Sliku iz tog vremena najbolje opisuje jedan tekst u Vinkovačkim novostima pod naslovom „Ivanci – biti ili ne biti“. Već u uvodnom delu čitalac može da shvati svu problematiku i sve ono sa čim se suočava malobrojno stanovništvo: „Naselje Ivanci udaljeno 3,5 km od Ilače i 4,5 km od Nijemaca kao najbližih sela i centara snabdijevanja, pokrio je snijeg i zameo i one jedine puteve i saobraćajnice sa vanjskim svijetom. Mještani ovog zaista minijaturnog naselja sa 32 stambene zgrade, školskom zgradom i upravnim prostorijama ekonomske jedinice poljoprivrednog dobra Vukovar te nekoliko drugih objekata još više sad osjećaju teškoće brojnih problema koji ih tište već godinama. S malim zemljišnim površinama koje iznose svega 170 kj. brojčano i sami mali, uklješteni među društvenim posjedima poljoprivrednih dobara iz Vukovara i Nijemaca, mještani Ivanaca ostavljeni često puta sami sebi i svojim nedaćama i problemima bore se godinama za svoj opstanak.“

Devastirani spomenik kao podsetnik

Rešenja za sudbinu ovog sela očigledno nije bilo ili nije bilo dovoljno volje da se ovaj problem reši. Vrlo brzo iz sela se iselilo i ono malo stanovnika koji su živeli u njemu, put ih je odveo u obližnje Banovce, Ilaču, Tovarnik, Šid, ali i druga mesta. Već početkom sedamdesetih godina ukinuta je i katastarska opština Ivanci koja je pripojena Ilači pa tako i danas o Ivancima postoji samo pomen kao rudina Ivanci. Od materijalnih dokaza ostao je devastirani spomenik, ruinirani magacin nekadašnje zadruge i ostaci građevinskog materijala koji se i danas mogu uočiti na oranicama gde je nekada postojalo selo.

Prvobitni spomenik poginulim meštanima Ivanaca podignut je 1956. godine. Bila je to spomen-grobnica u koju su sahranjeni posmrtni ostaci određenog broja nastradalih. Prvobitna grobnica bila je pokrivena betonskom pločom iznad koje su bile postavljene dve manje ploče sa uklesanih 85 imena. Spomenik je obnovljen, odnosno redizajniran 1983. godine kada je postavljena spomen-ploča sa imenima nastradalih ispisana ćirilicom.

Komemoracija sve do 1991. godine održavana je na Dan borca, 4. jula, a sam spomenički kompleks proglašen je spomenikom kulture 1977. godine rešenjem Regionalnog zavoda za zaštitu spomenika kulture u Osijeku. Sa izbijanjem ratnih sukoba početkom devedesetih godina i međunacionalne netrpeljivosti spomenik je u potpunosti uništen od strane pripadnika hrvatskih policijskih, vojnih ili paravojnih jedinica. Iako se radi o kulturnom dobru spomenik sve do danas nije obnovljen.

Nakon raseljavanja stanovnika upravo je ovaj spomenik bio centralno mesto gde su se nekadašnji stanovnici Ivanaca redovno okupljali, najmanje jednom godišnje. Nakon poslednjeg rata okupljanja više nema iako su postojale inicijative da se taj prostor ponovo oživi.

O Ivancima je napisana i knjiga čiji je autor Slavko Kosanović koji je inače rođen u ovom selu. Knjiga koja nosi naslov „Ivanci – selo kojeg više nema“ ostaje kao nemi svedok o postojanju jednog kolonističkog naselja na ovom području.

Izvori i literatura:

1. Slavko Kosanović, „Ivanci – selo kojeg više nema“
2. Srđan Sekulić i Nikola Milojević, „Spomenici NOB-a nekad i sad – bivša vukovarska opština“
3. Vinkovačke novosti
4. List Izvor