Model A – više od nastave na srpskom jeziku

FOTO: AI

Pravo na obrazovanje na jeziku i pismu srpske nacionalne manjine u Republici Hrvatskoj seže u devedesete godine prošlog veka nakon potpisivanja Erdutskog sporazuma kojim je Vlada Republike Hrvatske Ustavom zagarantovala obrazovnu, kulturnu i versku autonomiju Srba na prostoru istočne Slavonije, Baranje i zapadnog Srema. Pomenuto obrazovanje potom je detaljnije uređeno Zakonom o odgoju i obrazovanju na jeziku i pismu nacionalnih manjina iz 2000. godine i Ustavnim zakonom o pravima nacionalnih manjina iz 2002. godine. Na toj pravnoj osnovi u Hrvatskoj je razvijen sistem obrazovanja nacionalnih manjina kroz tri osnovna modela – A, B i C. Model A predstavlja najviši stepen nastave na jeziku nacionalne manjine, jer se celokupna nastava, osim nastave hrvatskog jezika, izvodi na jeziku i pismu manjinske zajednice. Za učenike srpske nacionalnosti to znači školovanje na srpskom jeziku i ćiriličnom pismu, uz obavezno učenje hrvatskog jezika i latiničnog pisma. Takvo obrazovanje nije izdvojeno iz hrvatskog obrazovnog sistema, već predstavlja njegov zakonski uređen deo, a učenici kroz ovaj model, osim opšteobrazovnih sadržaja, stiču znanja o jeziku, književnosti, istoriji, geografiji i kulturi srpske nacionalne zajednice. Model A zato nije samo pitanje jezika na kojem će dete slušati nastavu, već i mogućnosti da obrazovanje bude prostor očuvanja jezika, pisma, kulture i identiteta jedne zajednice.

U vukovarskim školama ovaj model je zaživeo krajem devedesetih i početkom dvehiljaditih godina, omogućivši deci srpske nacionalnosti da celokupnu nastavu prate na svom jeziku i pismu. Danas, više od dve decenije kasnije, taj oblik školovanja predstavlja temeljnu vrednost za mnoge vukovarske porodice, uspešno spajajući zakonska prava, tradiciju i kvalitetno obrazovanje u sredini bogatoj kulturnom raznolikošću.

- U početku provođenja bilo je puno neizvesnosti kako će funkcionisati, iako su pre povratka hrvatskog naroda na ove prostore već trajali pregovori između hrvatske i srpske strane i puno toga je dogovoreno do samog praktičnog dela. Iz svog iskustva mogu da kažem kako je bilo u vukovarskoj Gimnaziji. Mi smo zaista promenili puno lokacija, od današnje škole Nikole Andrića, Dragutina Tadijanovića, bili smo i u Borovu naselju u Tehničkoj školi i poslednje smo bili u Ekonomskoj školi u Vukovaru. Tada su se Hrvati već uselili u novoobnovljenu Gimnaziju i imali su zaista fantastične uslove školovanja, dok smo mi bili u Ekonomskoj školi i tu su bili uslovi ispod proseka. Naši su učenici tada zapretili da više neće ići u školu ukoliko se i mi ne preselimo u Gimnaziju i tada su se stvorili uslovi da i mi pređemo u tu novoobnovljenu zgradu i od tada je počela nastava u Gimnaziji sa odeljenjima na srpskom jeziku. U Gimnaziji je od 1992. godine bio direktor Radoslav Durajlija, a u vreme mirne reintegracije on je prvi i jedini imenovan kao zamenik direktora. Kada smo prešli u zgradu Gimnazije direktor je bio Josip Prpa i tu smo imali veliku sreću jer je on bio čovek pun razumevanja, tolerantan i trudio se da balansira između jednog i drugog naroda i u Gimnaziji stvarno nikada nije bilo sukoba između učenika i kolega. Imali smo odeljenja na srpskom jeziku i nastava kao takva je funkcionisala – započinje priču o samim počecima obrazovanja po modelu A profesorka srpskog jezika i predsednica Odbora za obrazovanje Zajedničkog veća opština Vukovar Milica Stojanović koja se osvrnula i na određene činjenice koje ostavljaju prostora za sumnju da danas ipak nije sve ispoštovano u školama na području grada Vukovara.

- Ono što je od tada pa do danas vidljivo u svim školama u gradu Vukovaru jeste da se nastava odvija korektno na srpskom jeziku i ćiriličnom pismu i da je taj deo ispoštovan. Iako se recimo, u hodnicima škola i na panoima nigde ne može videti ćirilica. Tako da imam osećaj kao da mi tu nismo prisutni, ispadne da možemo imati svoju nastavu, ali samo u odeljenjima koja su predviđena za nas. Naši učenici učestvuju i na Lidranu i na sportskim takmičenjima i sigurno da i sami žele da vide svoja imena i dostignuća na hodnicima škola. To je nešto što od početka do danas nikad nije ispoštovano. Takođe, ima još nešto što nikada nije ispoštovano, a to je da u školskim bibliotekama nema izloženih ćiriličnih izdanja lektira, izložena su samo latinička izdanja što mislim da je diskriminirajuće za našu decu jer kada dođu u biblioteku žele da vide i recimo Ježevu kućicu Branka Ćopića – dodaje Stojanovićeva.

Najbrojnija škola sa nastavom na srpskom jeziku i ćiriličnom pismu do nedavno je bila Osnovna škola Borovo, ali prema poslednjim upisnim rezultatima za školsku 2026/2027. godinu to je vukovarska Osnovna škola Siniše Glavaševića. Druga i treća škola po brojnosti učenika na srpskom jeziku i ćiriličnom pismu su škole u kojima se nastava isključivo i jedino odvija po modelu A, a to su Osnovna škola Borovo i Osnovna škola Bobota. Takođe, nastava po modelu A odvija se i u nešto manjim školama kao što su Osnovna škola Trpinja, Markušica, Negoslavci, Bršadin, Bijelo Brdo i druge. Ali ono što definitivno ide u prilog srpskoj zajednici jeste činjenica da Zakon dozvoljava da nije ograničen broj učenika pri formiranju razreda.

- Ličnog sam mišljenja da je kvalitet obrazovanja u nastavi na srpskom jeziku zaista dobar i da se drži nivo samo zato što naši učenici kada idu na takmičenja, kako školska tako i županijska ili državna, zaista moraju pokazati izvrsne rezultati i zato su njihovi uspesi na zavidnom nivou. Imamo slučaj da je učenik srpske nacionalne manjine prvi iz istorije ili hrvatskog jezika na županijskom nivou što je svakako hvale vredan rezultat. Nastava na srpskom jeziku se ne razlikuje sadržajno od nastave na hrvatskom jeziku. Jedina razlika je što imamo srpski jezik u onom omeru u kom imamo i hrvatski jezik i imamo pravo na dodatne obrazovne sadržaje iz nacionalne grupe predmeta kao što su istorija, geografija, muzička i likovna kultura, dok su ostali sadržaji potpuno identični. Mislim da ovi dodatni sadržaji i srpski jezik i književnost još više obogaćuju školovanje naše dece i čitavu zajednicu. Danas imamo ljude koji su na vrlo odgovornim funkcijama a završili su nastavu na srpskom jeziku i ćiriličnom pismu, neki od njih su završili fakultet u Republici Srbiji a neki u Republici Hrvatskoj, ali recimo danas imamo osam doktora u vukovarskoj bolnici i ima ih još u porodičnim ambulantama. Iz razgovora sa ljudima znam da su njihova imena u samom vrhu i da su to traženi stručnjaci.

Pomoć obrazovanju po modelu A od strane ZVO-a

Podrška obrazovanju na srpskom jeziku i ćiriličnom pismu ogleda se kroz rad institucija i organizacija srpske zajednice koju pružaju deci i mladima od vrtića do fakulteta. Najmlađima se obezbeđuju slikovnice i edukativni materijali, dok đaci prvaci dobijaju školske torbe i pribor, a podrška se tokom osnovnog i srednjoškolskog obrazovanja nastavlja kroz različite oblike pomoći i opremanja učenika, kao što su nabavka školskog pribora, radnih sveski, lektirne građe, dodatnih materijala i slično. Za one koji odluče da nastave školovanje na fakultetu, podrška se nastavlja kroz jednokratne novčane pomoći namenjene studentima srpske nacionalnosti. Na taj način zajednica nastoji da obrazovanje na maternjem jeziku bude podržano ne samo kroz zakonski okvir, već i konkretnom pomoći porodicama i učenicima tokom čitavog njihovog obrazovnog puta.

- Odbor za obrazovanje Zajedničkog veća opština Vukovar ima najveći proračun u stavci Zajedničkog veća opština i mislim da je to velika pomoć i učenicima i roditeljima. Takođe, to je i stimulacija da učenici upisuju nastavu na srpskom jeziku. To je višestruka pomoć, od redovne pomoći na početku školske godine u vidu školskih torbi i školskog pribora, radnih sveski, prevedenih udžbenika za srednje škole, do različitih projekata. Imamo samo prema Ministarstvu znanosti, obrazovanja i mladih šest projekata godišnje, od toga je Kaligrafija sigurno najvredniji projekat. Zajedničko veće opština ulaže veliki napor da naše učenike uključi i u kampove u Republici Srbiji koji se organizuju za učenike iz regiona i dijaspore, tako da učenici imaju veliku mogućnost da mere svoja znanja sa znanjima učenika iz regiona, pa čak i iz dijaspore. Na taj način imaju priliku da se druže, da se upoznaju i razmenjuju iskustva. Uz te kampove, već nekoliko godina unazad na početku školske godine nagrađujemo učenike u nastavi na srpskom jeziku i ćiriličnom pismu jednodnevnim ekskurzijama u Republiku Srbiju, primereno dobi učenika. Te ekskurzije su zaista bogate i sadržajem i usvojenim znanjima i onim što učenici mogu kasnije da primene u redovnom nastavnom procesu – zaključuje naša sagovornica.

Model A tako za srpsku zajednicu u Hrvatskoj nije samo mogućnost obrazovanja na maternjem jeziku i ćiriličnom pismu, već i važan prostor za očuvanje jezika, kulture, tradicije i identiteta. Deci omogućava da znanje stiču na jeziku koji im je maternji, da slobodno izražavaju svoje misli i istovremeno razvijaju pripadnost zajednici iz koje potiču. Da ovaj model danas ima značajno mesto u obrazovnom sistemu Hrvatske pokazuje i podatak da nastavu po modelu A trenutno pohađa ukupno 1 725 učenika srpske nacionalnosti, od osnovaca do srednjoškolaca. Za njihove porodice, nastavnike i institucije srpske zajednice, očuvanje ovog prava zato predstavlja ulaganje ne samo u obrazovanje današnjih generacija, već i u budućnost zajednice koja svoj jezik, pismo i kulturu nastoji da sačuva kroz svaku novu generaciju.

Ovaj tekst je napisan uz financijsku potporu Agencije za medije temeljem Programa poticanja novinarske izvrsnosti.