Na putu između Osijeka i Vukovara

Na desetak kilometara jugoistočno od Osijeka smešteno je selo Klisa, nekadašnja pustara Elcove grofovije koja je početkom dvadesetih godina prošlog veka naseljena kolonistima, najvećim delom porodicama solunskih dobrovoljaca. Pustara Klisa prostirala se na 808 katastarskih jutara i 55 kvadratnih hvati zemlje. Uoči doseljavanja kolonista na pustari je živelo dvadesetak ljudi s tim da je u ranijem periodu broj ljudi koji je ovde živeo bio skoro 130 dok je sama pustara bila više od kilometar udaljena od današnjeg naselja.

Klisu će početi da naseljavaju mahom srpske porodice iz Bosne, Hercegovine, Like, Banije i Korduna, a prve porodice koje dolaze na pustaru bile su Balać, Jasenovčanin i Jelić dok je prva podignuta kuća u selu bila ona Đure Košutića. Za razliku od većine drugih naselja u Klisu se naseljava manji broj porodica pa po popisu iz 1931. godine vidimo da je u ovom mestu živelo tek 124 stanovnika. Koliko ih je bilo uoči izbijanja Drugog svetskog rata ostaje nepoznato, ali sigurno da je taj broj teško mogao biti veći od 200 stanovnika.

Po ugledu na druga kolonistička naselja i ovde je osnovana mesna Agrarna zajednica, ali ne postoje podaci da li je u ovom mestu bilo aktivno dobrovoljačko udruženje. Mesna Agrarna zajednica osnovana je u januaru 1928. godine i u početku imala je tek 11 članova. S vremenom broj članova je rastao, a po podacima iz 1937. godine bilo je 26 članova. Osnivači Agrarne zajednice bili su: Lazar Marić (predsednik), Đorđe Ćuković (perovođa), Jovan Ćuk, Ilija Vidović, Rade Vujović, Risto Vujović, Stevo Kovačević, Jovo Skakić, Đuro Košutić, Novica Lero i Špiro Papić.

Koloniste je i u ovom mestu pratilo niz nedaća od dodele okućnice i obradivog zemljišta do vremenskih nepogoda. To se vidi po brojnim zahtevima stanovništva od viših vlasti tadašnje Kraljevine. Tako su od Saveza agrarnih zajednica 1929. godine tražili da otkupe Elcov pašnjak od tridesetak jutara. Četiri godine kasnije meštani Klise uputili su molbu Kraljevskoj banskoj upravi u Zagrebu da im dodeli šumu. Do realizacije ovog zahteva došlo je 1935. godine kada je selu Klisi dodeljeno 60 katastarskih jutara Elcove šume Lipovača. Pored nerodnih godina kao što je bila 1933. Klisu je nekoliko godina potom pogodilo snažno nevreme koje je nanelo velike štete lokalnom stanovništvu. Društveni život bio je slabo razvijen što nije bila karakteristika većine drugih kolonističkih naselja. Pored različitih organizacija selo nije imalo ni bircuza kako se navodi u jednom izveštaju iz 1929. godine.

Od vukovarske opštine do osječkog naselja

U periodu do Drugog svetskog rata Klisa je u teritorijalnom smislu pripada opštini u Boboti. Nakon Drugog svetskog rata ovo mesto postalo je sastavni deo vukovarske opštine, da bi krajem devedesetih godina prošlog veka bila pripojena gradu Osijeku i danas je jedan od mesnih odbora ovog grada.

Po izbijanju Drugog svetskog rata, odnosno po okupaciji Kraljevine Jugoslavije, već u prvim mesecima stanovnici Klise srpske nacionalnosti su u potpunosti proterani iz naselja u koje su kolonizovani i gde nisu proveli ni pune dve decenije. Proterivanje stanovništva izvršile su vlasti zloglasne Nezavisne države Hrvatske, a u kuće srpskih domaćina u Klisi naselili su Hrvate iz okoline Ljubuškog.

O ovim događajima ostala su i brojna svedočanstva, a u jednom od njih između ostalog navodi se sledeće: „Nas su sa našom porodicom iz naših kuća isterali ustaše na dan 12. juna o.g. ostavljajući nam rok da se iz kuće imamo iseliti u roku od pet minuta govoreći nam da ako se ne iselimo da će nas i našu porodicu pobiti. Ovi ustaši došli su sa strane i mi ih lično ne poznajemo, ali znamo da je bio sa njima neki zapovednik Štir. Tada prilikom isterivanja iz kuća, kada su nas isterali iz naših kuća oni su nas sve svrstali u jednu kolonu i proterali nas na reci Drini kod Badovinaca ovamo u Srbiju.

U našem mestu tada je bila ustaška vlast i oni su sa nama Srbima najbrutalnije postupali, tukli su, mučili, ne dajući nam ni da uzmemo ni najpotrebnije stvari, a sve ovo radili su samo zato što smo Srbi. Napominjemo da su tukli Ćoralić Stanka, Šormaza Todora, Skakića Nikolu, Arambašića Danu, a bilo je i pucanja iz pušaka za našim ljudima koji su se od njih sklanjali. Sve ovo kao što rekosmo radile su ustaše pod vođstvom ovoga njihovog zapovednika Štira kome imena ne znamo.

Nama je celokupna naša imovina tamo ostala pa je verovatno do sada i opljačkana. Ova naša imovina nije procenjivana niti je ko od strane ustaških vlasti to radio. Napominjemo da je bilo pljačke i otimanja novca od strane ustaša, a novac je u 5000 dinara otet od Đure Janjića iz našeg mesta, a Špiri Papiću ostalo je gotovog novca 1800 dinara i uložna knjižica u vrednosti od 5000 dinara, a Nikoli Reljiću oteli su 2000 dinara. Sva ova nedela radili su kao što navedosmo ustaše. Dokumenata niti fotografija o ovim nedelima ustaša nemamo jer to nismo imali kada da pribavimo jer nam je bio život u pitanju, kako naš tako i naše porodice.“

Ovaj iskaz dalo je 20 kliščanskih domaćina 19. jula 1941. godine u kancelariji Načelstva sreza mačvanskog u Bogatiću. Stanovnici Klise internirani su u nekoliko mačvanskih naselja, najviše u Crnobarski salaš. Dvadesetak godina kasnije, odnosno 1976. došlo je do uspostavljanja pobratimskih odnosa između ova dva mesta.

Tokom Drugog svetskog rata na različite načine stradalo je 13 stanovnika Klise. Oni koji su preživeli u svoje selo vratili su se nakon oslobođenja do kojeg je došlo 13. aprila 1945. godine kada su u Klisu ušle jedinice Prve proleterske divizije.

Nakon rata uslediće i nov talas kolonizacije pa će se tako i broj stanovnika u ovom mestu povećavati. Interesantno, za razliku od drugih kolonističkih naselja Klisa će svoj vrhunac kada je u pitanju broj stanovnika doživeti na početku 21. veka. Naime, po popisu iz 2001. godine u ovom mestu živelo je 463 stanovnika, najviše od kada se vrše popisi. Ipak, dvadeset godina kasnije broj stanovnika je gotovo duplo smanjen i vraćen na približnu brojku sa početka pedesetih godina prošlog veka.

Podizanje škole i crkve

Na povećanje broja stanovništva nakon Drugog svetskog rata uticalo je verovatno niz faktora od kojih su pre svega dobra putna povezanost (na putu Osijek – Vukovar), zatim dolazak električne energije 1951. godine (među prvim naseljima vukovarske opštine), vodovodna mreža 1974. godine kao i automatska telefonska centrala 1978. godine.

Škola u Klisi podignuta je još pre Drugog svetskog rata. Po nekim navodima škola je podignuta od cigle srušenog magacina grofa Elc koji se nalazio negde u centru današnjeg sela. Zidanje školske zgrade započelo je 1937. godine, a o tome je pisao i beogradski list Dan koji u svom prilogu od 26. avgusta 1937. godine donosi sledeće: „Vukovar, 25. avgusta – Na obližnjoj dobrovoljačkoj koloniji Klisa, koja broji tridesetak domova, otpočeto je sa podizanjem moderne zgrade za smeštaj narodne škole. Novosagrađena škola će stajati 150.000 dinara. Do sada deca naseljenika uopšte nisu polazili u školu.“ Škola je sa radom započela školske 1939/40. godine i imala je 36 učenika kojima je učiteljica bila Olga Dombaj. U kasnijem periodu škola u Klisi ulazi u sastav bobotske škole, a taj status ima i danas kao područna škola.

Na geografskoj karti Klisa će veći značaj dobiti od 31. maja 1980. godine kada je svečano otvoren aerodrom izgrađen u delu atara ovog naselja. Tih godina u ovom naselju sve su ulice bile asfaltirane, a podizanje prostorija gde bi bio smešten Društveni dom, fudbalski klub i zdravstvena ambulanta započelo je 1990. godine, ali je ovaj projekat ostao nezavršen zbog ratnih sukoba devedesetih godina.

Od društvenih organizacija najaktivniji bio je fudbalski klub Vranduk koji se u zvanična takmičenja na vukovarskom području uključio 1967. godine, a svoj zenit dostigao osamdesetih godina. Tokom ratnih devedesetih klub je promenio ime u Obilić i u sezoni 1992/93. bio je prvak Druge lige istočne Slavonije i zapadnog Srema.

Klisa nije imala pravoslavni hram i nepoznato je da li je postojala inicijativa za njegovo podizanje po doseljavanju porodica solunskih dobrovoljaca. Ovo mesto u crkvenom organizacionom smislu pripada parohiji u Veri, a u novije vreme javila se želja stanovništva da imaju svoj hram pa se ubrzo krenulo i u realizaciju. Najpre je 2016. godine podignut pravoslavni krst, a potom se počelo i na izgradnji hrama čiji su temelji osvećeni 2023. godine. Ovaj hram biće posvećen prazniku Silaska svetog Duha na apostole, prazniku koji se već više godina proslavlja kao seoska slava ovog mesta.

Izvori i literatura:

1. Nebojša Vidović i Veljko Maksić, Svedoci vremena – istorijski pregleda razvoja sela Klisa
2. Novine „Izvor“
3. Novine „Dan“
4. Arhivska građa