Silaš – kolonisti od Banije do Boke kotorske

Nakon Prvog svetskog rata na prostor u trouglu između Vukovara, Vinkovaca i Osijeka nastalo je mesto Silaš. Kao i mnoga slična mesta na ovom području i Silaš je bio pustara Elcove grofovije nastala nakon isušivanja bare Palača. Devedesetih godina 19. veka na pustari Silaš grofovija je podigla štale za stoku kao i stanove za radnike. Ova pustara kao i sve druge nastale na tom području bile su putno povezane sa Vukovarom, a taj put je vodio od dvorca u Vukovaru, zatim preko Lipovače, obližnje šume Jordan, Ludvinaca, Silaša, Palače i dalje. S vremenom, isušivanjem obližnjih bara nicale su nove oranice pa su i na pustari podizani čardaci za skladištenje kukuruza.

Sa okončanjem Prvog svetskog rata, odnosno u februaru 1920. godine doneta je uredba o eksproprijaciji velikih poseda. To je značilo ustupanje zemlje dobrovoljcima srpske vojske i drugim kolonistima, a novi vlasnici imali su obavezu da se nasele u određena mesta i u roku od tri godine sagrade kuće i imanja. Taj scenario obuhvatio je i pustaru Silaš u koju su već 1922. godine počeli dolaziti novi stanovnici iz više krajeva od Banije, Korduna, Like, Dalmacije, preko pojedinih jadranskih ostrva do Boke kotorske.

Najintenzivnije naseljavanje bilo je tokom 1923. i 1924. godine kada ono svojim većim delom biva i završeno. Nije naseljavanje išlo baš onako kako je zamišljeno niti su ljudi u potpunosti bili zadovoljni dobijenim. Neki od njih vraćali su se u krajeve iz kojih su došli, neki su odlazili u druga naselja, ali ipak većina ih je ostala ovde. Svi oni dobili su okućnicu i osam jutara zemlje, nešto kasnije 1928. godine dobrovoljci su dobili još po dva jutra zemlje, a kolonisti po jedno.

Na taj način rađao se život u Silašu, a 1924. godine Agrarni ured iz Vukovara parcelisao je naselje. Prema navodima Dušana Bižića u monografiji o Silašu pod nazivom „Vjetrovi nad ravnicom – kronika o ljudima Silaša“ prvu kuću u ovom mestu sagradio je u proleće 1925. godine Pero Ivanišević, a prvu zidanu kuću napravio je Janko Cikota. Podizanje kuća išlo je sporije sve dok Ministarstvo poljoprivrede nije odobrilo dobrovoljcima kredite za gradnju kuća 1926. godine.

Naziv mesta i društveni život

Silaš je dobio ime po već postojećoj pustari, a samo ime je mađarskog porekla. Kako to obično biva i oko imena određenog mesta ima više nagađanja pa je jedno od njih da je upravo na ovoj pustari grof Elc imao jednog rasnog pastuva sa tim imenom. Druga teorija oko porekla imena je logičnija. Naime, po nekim navodima na mestu gde se nalazila pustara bila je ranije brestova šuma, a brest se na mađarskom kaže „silfa“ i iz toga je nastalo ime Silaš.

Nakon završenog naseljavanja novi stanovnici razmišljali su i o promeni naziva mesta baš kao što se to dešavalo u nekim drugim dobrovoljačkim i kolonističkim naseljima. Inicijativa je bilo nekoliko, ali ni jedna od njih nije zaživela pa se Silaš kao takav pominje sve do naših dana. Ipak, vredno je pomenuti te potencijalne nazive među kojima su se izdvajali Tankosićevo (po vojvodi Vojislavu Tankosiću, majoru srpske kraljevske vojske, četničkog vojvode i jednog od osnivača tajne organizacije Crna ruka), zatim Karadžićevo i Hajdukovo. Od doseljavanja stanovništva pa do 1930. godine Silaš je pripadao Opštini Bobota, a nakon toga Korođu sve do Drugog svetskog rata. Zbog lakše organizacije i da bi bolje napredovali meštani Silaša 1924. godine osnivaju Agrarnu zajednicu koja je tada brojala stotinak članova. Agrarna zajednica preduzimala je brojne korake na poboljšanju uslova života meštana Silaša. Tako je ona dobijala kredite od države, kreditirala kupovinu alata i oruđa, pomagala u zaštiti individualnih i seoskih interesa, brinula oko uređenja sela, gradi zajednički čardak za otkup kukuruza, finansira kopanje bunara u ataru.

S obzirom da su domaćinstva držala priličan broj grla stoke bio je neophodan i pašnjak za ispašu. Krajem dvadesetih godina 109 domaćina silaša osnovali su deoničko društvo koje je bilo vlasnik pašnjaka u veličini od 328 katastarskih jutara. Pored pašnjaka blizina šume Gunja bila je od izuzetne važnosti za stanovništvo. Ova šuma 1936. godine podeljena je na obližnje kolonije Silčaš, Šodolovci, Ada, podrinje, Križevci (Karadžićevo) i Gaboš. Kada su se stvorili osnovni uslovi za život stanovnici su počeli razmišljati i o podizanju škole. Tako je školska zgrada sagrađena nedugo nakon prvih kuća, odnosno bila je gotova 1929. godine. sa radom je počela vrlo brzo nakon toga, a prvi učitelj u selu bio je Živorad Lacković. Početkom tridesetih godina prošlog veka škola je u četiri razreda brojala 120 učenika. Pomenuti Lacković pored toga što je bio seoski učitelj imao je ogromnog udela i u društvenim aktivnostima u selu. Tako je on osnivač lokalnog fudbalskog kluba „Dobrovoljac“ kao i četničke organizacije u selu unutar koje su delovale streljačka i prosvetna sekcija. Ovo udruženje negovalo je tradiciju starih četnika, a bilo je organizovano u većini okolnih mesta, pogotovo kolonističkih i njegovi članovi bili su uglavnom doseljeni dobrovoljci. U drugoj polovini tridesetih godina prošlog veka udruženje je brojalo 37 članova, a na njegovom čelu nalazio se Blažo Samardžić. Kulturno-prosvetni rad bio je usmeren i razvijen preko organizacije „Seljačko kolo“ koja je bila pod ingerencijom tadašnje Demokratske stranke. Seljačko kolo u Silašu je osnovano 1936. godine, a u njegovom sastavu delovala je i seoska čitaonica koja je svojevremeno postojala u Agrarnoj zajednici, kao i diletantska grupa.

Stradanja i progoni

Sve ove aktivnosti kako u svakodnevnom životu samih meštana tako i na društvenom polju prekinula je okupacija zemlje u aprilu 1941. godine. Sve ono što će uslediti u naredne četiri godine u celoj zemlji Silaš je prvi osetio na ovom prostoru.

Naime, samo dva dana nakon kapitulacije Kraljevine Jugoslavije, na Vaskrs 20. aprila 1941. godine grupa mađarskih fašista i ustaša upala je u selo i zarobila više desetina meštana. Njih devetorica su tog dana streljani, a to su: Lazar Kovačević, Dušan Vuković, Dušan Pupavac, Milan Damjanović, Blažo Samardžić, Gligorije Borjan, Andrija Vučenović, Ilija Treskavica, Svetozar Lađarević.

Bio je to prvi masovni zločin nove fašističke i ustaške vlasti na ovom području. Nastradalima će kasnije biti podignut spomenik kod Laslova koji je porušen 1991. godine da bi nešto kasnije meštani i potomci nastradalih na groblju podigli pravoslavni krst sa imenima 11 nastradalih (devet iz Silaša i dvojica iz Palače).

Nedaćama stanovništva tu nije bio kraj. Nepuna dva meseca kasnije 11. juna ponovo je u selo upala grupa ustaša koja je stanovništvu naredila da se u roku od sat vremena spakuje i napusti svoje domove. Nakon toga su vagonima prevezeni preko Bosne u Mačvu gde će provesti naredne četiri godine sve do kraja rata.

O tim događajima ostaće brojna svedočanstva, a jedno od njih je i Rade Orelja koji je svoj iskaz dao po dolasku u Mačvu: „Na Uskrs 20. aprila 1941. godine došli su ustaše njih oko 50 i 200 mađarskih vojnika. Ustaše behu takođe Mađari iz Korođa. Odmah su uhvatili 24 najuglednija Srbina. Od ovih su 13 pustili, a 9 su odveli u Laslovo gde su ih mučili i ubili. Posle duhova 11. juna 1941. došli su u Silaš ustaše Hrvati i Mađari sa mitraljezima te su naredili da se celo selo ima za pola sata iseliti što su i izvršili, a odmah su u srpske kuće došli Hrvati iz Zagorja“.

Tokom Drugog svetskog rata iz Silaša će ukupno stradati 63 stanovnika od toga njih 26 kao borci i 37 kao žrtve rata. U centru sela podignut je spomenik svim nastradalima koji stoji do danas.

Po okončanju rata izbeglice se vraćaju u svoje selo i započinju novi život nakon četiri godine izgnanstva. Krenuće od tada razvoj sela u svakom smislu, a jedan od najzaslužnijih za to bio je Nikola Krstanović kome će meštani u znak zahvalnosti u centru sela podignuti spomen bistu.

Razvoj ogleda se i u porastu broja stanovnika. Nekoliko godina po naseljavanju, odnosno po popisu iz 1931. godine Silaš je imao 517 stanovnika. Trideset godina kasnije broj stanovnika u ovom mestu dostigao je svoj vrhunac kada je popisano 846 stanovnika. Od tada kreće postepen pad stanovništva koji će u 21. veku doživeti svoj vrhunac pa danas po popisu iz 2021. godine u ovom mestu živi tek nešto više od 300 stanovnika, manje i od onog broja kada je selo pre jednog veka naseljeno.

Elektrifikacija sela završena je 1960. godine, a ideja da se podigne crkva još krajem dvadesetih godina prošlog veka realizovana je tek 2015. godine kada je 6. juna osvećen i tronosan novopodignuti hram Svetog proroka Ilije.

Sve do rata devedesetih godina Silaš je teritorijalno pripadao osječkoj opštini, a danas je sastavni deo Opštine Šodolovci koju upravo čine naselja osnovana kolonizacijom nakon Prvog svetskog rata. Pored toga karakteristična je još jedna specifičnost, a to je teritorijalna nepovezanost ove opštine od koje je upravo Silaš izdvojen, odnosno nema nikakav fizički dodir sa ostalim naseljima u ovoj lokalnoj samoupravi.

Pored toga Silaš je jedno od retkih kolonističkih naselja u ovom delu u kojem još uvek radi osnovna škola gde deca pohađaju prva četiri razreda. Takođe, u ovom mestu aktivno je i nekoliko udruženja koja upotpunjuju život sela. To su Kulturno-umetničko društvo „Zora“ osnovano 2006. godine, zatim Lovačko društvo „Orao“ i Dobrovoljno vatrogasno društvo Silaš. Fudbalski klub odavno nije aktivan, a svojevremeno nakon prvobitnog kluba koji je nosio ime Dobrovoljac, nakon Drugog svetskog rata klub se zvao Crvena zvezda.

IZVORI I LITERATURA:

1. Dušan Bižić, Vjetrovi nad ravnicom – kronika o ljudima Silaša
2. Novine Izvor, br. 54 i 119.
3. Arhivska građa