Palača – selo ličkih i dalmatinskih solunaca

Ovih godina navršilo se ili se navršava vek od uspostavljanja kolonističkih naselja u koja su se naselili solunski dobrovoljci sa svojim porodicama iz različitih krajeva. Ovo je priča o njima, a prvo u nizu je naselje Palača.

Brojni pripadnici srpskog naroda koji su u vreme Prvog svetskog rata živeli van granica tadašnje Kraljevine Srbije bili su kasnije srpski vojni dobrovoljci, kolokvijalno nazvani solunski dobrovoljci. Među njima nije bilo samo Srba nego i pripadnika drugih naroda.

Većina tih dobrovoljaca živela je na područjima Austrougarske monarhije koja ih je mobilisala u redove svoje vojske i poslala ih na frontove ili prema Rusiji ili prema Srbiji. Zarobljavani od strane, uslovno rečeno, neprijateljskih vojski (ruske ili srpske), ali i sopstvenim prebezima preko linije fronta, kasnije su se javljali za dobrovoljce i priključivali se srpskoj vojsci, učestvovali u raznim bitkama i konačnom oslobođenju Srbije, južnoslovenskih krajeva, svog zavičaja. Takođe, bilo je među tim dobrovoljcima i onih koji su živeli u drugim zemljama, mahom prekookeanskim gde su se javljali i bivali mobilisani u srpsku vojsku.

Novonastala Kraljevina Srba, Hrvata i Slovenaca u znak zahvalnosti tim ljudima podizala je nova naselja, mahom u ravničarskim krajevima, davala okućnicu i po par hektara zemlje. Tako je i na širem području oko Vukovara, Osijeka i drugih gradova nastalo više desetina naselja.

Nije taj proces tekao idealno, niti je išao onim zamišljenim tokom, ali život je ipak nastajao u nekoj novoj sredini, tamo gde su bila pusta polja, isušene bare i močvare, poljoprivredna dobra. Uglavnom su to bila naselja sa stotinak doseljenih porodica koja će razviti život u novonastaloj sredini.

Od močvare do naselja

Prvo u nizu naselja o kojima ćemo pisati je Palača, udaljeno petnaestak kilometara od Osijeka, danas sastavni deo Opštine Šodolovci koju upravo čine ovakva kolonistička naselja. Sam naziv mesta nastao je od latinskog toponima Palus što prevedeno na srpski jezik označava baru ili močvaru. Naime, ovde je sve do sredine 19. veka postojala bara koja se prostirala na više stotina hektara. Sama ta bara bila je na granici Vukovarskog vlastelinstva, odnosno u posedu najpre porodice Kiftajn, a potom i vlastelinske porodice Elc.

Ovo močvarno područje punilo je na hiljade hektara oranica vodom i sama površina pod vodom bi se širila pogotovo prilikom plavljenja Vuke iz čijeg se korita uostalom i punila ova bara s obzirom da je bila u neposrednoj blizine reke. Sem tog ekonomskog problema bara je bila i izvor raznih bolesti, pogotovo malarije, pa je bilo neophodno njeno sušenje.

Upravo na tom močvarnom području u neposrednoj blizini mesta Laslovo nakon Prvog svetskog rata naseliće se više od 70 porodica solunskih dobrovoljaca. Mahom su to bile srpske porodice, ali i nekoliko hrvatskih, onih čiji su članovi porodice učestvovali kao dobrovoljci srpske vojske u tom ratnom vihoru.

- Većinom su ovde naseljeni Ličani i Dalmatinci, a takođe bilo je i onih koji su došli iz drugih država kao npr. Amerike i Australije. Kod nas su navodno došle 72 porodice solunskih dobrovoljaca i to su bili prvi stanovnici koji su naselili Palaču. Među njima je bilo i pet hrvatskih familija – naglašava Dušan Vještica jedan od retkih potomaka solunskih dobrovoljaca koji i danas živi u ovom mestu.

- Ovde su dolazili zajedno ljudi koji su se poznavali. Imamo primer da su recimo zajedno došli Vujići, Šijani i moje Vještice, a oni su ujedno bili i kumovi. Naši ljudi imali su priliku da biraju da li ovde da naprave naselje ili da idu u Lipovaču kod Vukovara. Izabrali su ovo mesto najviše zbog pruge koja je prolazila pored. Zato volimo često da kažemo da je upravo ta pruga i veza sa svetom uzrok jer smo kao malo mesto imali puno školovanih ljudi – istakao je naš sagovornik.

Ostala su sačuvana imena ljudi koji su naselili Palaču. Radi se o pedesetak imena i prezimena domaćina porodica koje su dvadesetih godina prošlog veka došle u ovo tek formirano naselje. Njih je svojevremeno zapisao jedan od potomaka tih solunaca Ivo Lipanović, a spisak kod sebe čuva Dušan Vještica.

S vremenom naselje se razvijalo, podizane su kuće, ljudi su se bavili poljoprivredom. U nešto kasnijem periodu ovo mesto postaće poznato po uzgoju lubenica, mnogi tvrde da je zemlja pogodna za ovu kulturu zato što je nekada bila močvarna, a ti ostaci močvare bili su prisutni i u periodu doseljavanja.

- Meni je moja pokojna baba pričala da su oni po dolasku ovde do Osijeka išli čak i čamcima s obzirom na to koliko je ovde vode bilo u to vreme – kaže Dušan.

Još dvadesetih godina prošlog veka ovde je postojalo udruženje solunskih dobrovljaca. Na njihovom čelu se 1929. godine nalazio Augustin Jurela kao predsednik, potpredsednik je bio Mladen Ardeljić, a sekretar i blagajnik Petar Bačko. Članovi uprave bili su Krsto Subotić, Božidar Grbić i Lazar Odavić, a na čelu nadzornog odbora mesne organizacije dobrovoljaca bio je Stevo Starčević.

I danas na mesnom groblju postoji nekoliko spomenika na kojima pored imena i prezimena pokojnika stoji da je bio solunski dobrovoljac, dok je najstariji očuvani spomenik onaj Jovana Starčevića koji je preminuo 1928. godine.

Po nekim zapisima ovde je već 1926. godine osnovan i fudbalski klub koji je poneo ime Obilić. Klub se tada nije takmičio u fudbalskim ligama, ali je igrao turnirske i prijateljske utakmice po okolnim naseljima. Nešto kasnije u novinama Borovo 1937. godine biće zapisano da je na jednom turniru u Boboti učestvovao Hajduk iz Palače tako da su verovatno u ovom mestu postojala dva fudbalska kluba. Nakon Drugog svetskog rata formiraće se Crvena zvezda po ugledu na onu beogradsku jer je većina stanovnika navijala upravo za ovaj klub.

Crvena zvezda će svoj zenit postići pedesetih godina prošlog veka kada u dva navrata učestvuje u kvalifikacijama za viši rang takmičenja, odnosno tadašnju osječku oblasnu ligu. Bilo je to najpre 1950. godine, a potom i 1952. godine kada je Zvezda bila uspešnija i u sezoni 1952/53. takmičila se u oblasnoj ligi kao klub iz najmanjeg mesta u konkurenciji sa ekipama iz Osijeka, Vukovara, Vinkovaca, Belišća i drugih mesta. S vremenom klub iz Palače iznedriće više dobrih igrača od kojih će neki završiti i u prvoligaškim klubovima kao što su Osijek i OFK Beograd.

- Svojim radom i trudom, zalaganjem meštana, uprave kluba, igrača 1978. godine uređen je stadion, sagrađene su tribine. Bio je to objekat sa kojim bi se ponosili i mnogo veći klubovi. Danas je nažalost naš klub ugašen, a upravo ove godine proslavljamo sto godina od organizovanog igranja fudbala u našem mestu – istakao je nekadašnji fudbaler, meštanin i potomak solunskih dobrovoljaca Nebojša Samardžić.

Iako i danas postoji zgrada osnovne škole ona ne radi već duži niz godina, odnosno od poslednjeg rata i mirne reintegracije. U selu takođe postoji i zgrada doma kulture, ali crkva nikada nije sagrađena. Uprkos tome preostali meštani kao seosku slavu slave Veliku Gospojinu (28. avgust), dok je u samom centru mesta nedaleko od bunara za kojeg postoje tvrdnje da je upravo iz perioda kada je selo naseljeno, podignut pravoslavni krst.

- Pred početak ovog poslednjeg rata postojala je inicijativa za podizanje crkve, ne znam da li se o tome razmišljalo pre, odnosno u godinama nakon što je selo nastalo. Međutim, to nije nikada zaživelo i crkva nije podignuta – napominje Dušan Vještica.

Od prisilnog do dobrovoljnog iseljavanja

Po početku Drugog svetskog rata, odnosno okupacije Kraljevine Jugoslavije i stvaranja Nezavisne države Hrvatske na udaru ustaških vlasti među prvima našli su se upravo solunski dobrovoljci i njihove porodice. Već u prvim mesecima većina stanovnika u mestima naseljenih soluncima su raseljeni, a ta sudbina nije zaobišla ni meštane Palače. Sem usmenih predanja o tim događajima ostali su i brojni zapisi u arhivima iz kojih se može videti kako je i na koji način tekao taj proces. Donosimo samo neka od svedočanstava: „U svedočenju Perke Uzelac navodi se da ju je 10. juna 1941. godine proterao iz sela zapovednik ustaša Štir iz Osijeka i poterao u Srbiju, a pokretnu i nepokretnu imovinu su joj Hrvati opljačkalii. U Palači beše 102 doma od koji 90 behu srpski.

Dobrovoljac i kolonista Spasoje Kešelj je svedočio da su 18. juna 1941. godine u Palaču došli ustaše i 12 Srba vezali i oterali za Osijek gde su ih sa ostalim Srbima užasno mučili i isprebijali. Od uboja i gladi umrlo je više ljudi, a oko 170 su premlatili ustaše i bacili u Dravu.

Iz sela Palače bili su zatvoreni: Kešelj Spasoje, Mladen Ardeljić, Lazar Odavić, Dušan Starčević, Đuro Samardžić, Ilija Runjajić, Dušan Petojević, Marko Milanović, sveštenik Borivoj Božić, Todor Knežević i Luka Lošić.“

Većina stanovnika naseljena je u Mačvi, a u njihove kuće ustaše su naselile Hrvate iz drugih krajeva koji će nakon rata biti preseljeni u obližnje Ernestinovo odakle su proterane Švabe.

Tokom Drugog svetskog rata iz Palače je poginulo 27 meštana, neki kao borci neki kao žrtve ustaškog terora. Prve žrtve iz ovog mesta su solunci Petar Šijan i Todor Krunić koji su ubijeni od strane ustaša i mađarskih hortijevaca iz Laslova 20. aprila 1941. godine zajedno sa još devet meštana Silaša i jednim iz Ade. Svim nastradalim Palačanima pored školske zgrade podignut je spomenik sa njihovim imenima koji i danas stoji, ali delimično devastiran.

U neposrednoj blizini ovog spomenika podignuta je i ploča Petru Pavloviću koji je rođen u Palači 1928. godine. On je u dva navrata krajem šezdesetih i početkom sedamdesetih godina prošlog veka bio potpredsednik Opštine Osijek i zahvaljujući njemu ovo mesto je među prvima u okolini dobilo javnu rasvetu, asfalt, tribine na stadionu i drugo.

Po poslednjem popisu stanovnika u Palači danas živi svega 169 stanovnika, međutim stvarni broj je daleko manji, a po tvrdnji naših sagovornika ne prelazi ni sto. Porazno ako se uzme u obzir da je Palača tridesetih, šezdesetih i sedamdesetih godina prošlog veka imala preko 500 stanovnika.

Sem retkih nadgrobnih spomenika i tek ponekih potomaka solunaca koji čuvaju uspomenu na svoje pretke, ništa u ovom mestu ne govori da su ga stvorili srpski ratnici iz Prvog svetskog rata. Ovo bi se moglo ispraviti ukoliko zaživi inicijativa da se u centru mesta podigne spomenik ili ploča sa imenima onih koji su pre više od sto godina osnovali ovo mesto.