Ivanjdan – praznik rođenja Svetog Jovana Krstitelja i običaja koji se vekovima čuvaju

Radionica pletenja ivanjskih venaca u Borovu naselju u organizaciji SKC-a

Pravoslavni vernici 7. jula obeležavaju Ivanjdan, praznik posvećen rođenju Svetog Jovana Krstitelja, jednog od najpoštovanijih svetitelja u hrišćanstvu. Sveti Jovan Krstitelj zauzima posebno mesto u hrišćanskoj tradiciji, jer je bio prorok koji je krstio Isusa Hrista u reci Jordan i svojim propovedima pripremao narod za dolazak Hrista. U crkvenom predanju poznat je kao Preteča Gospodnji, odnosno onaj koji je najavio Hristov dolazak.

Za razliku od većine svetitelja, kod kojih se u crkvenom kalendaru uglavnom obeležava dan upokojenja, kod Svetog Jovana proslavlja se njegovo rođenje. Razlog za to jeste verovanje da je još pre rođenja bio izabran za veliku misiju i da je bio ispunjen blagodaću Božjom. Pored Ivanjdana, Srpska pravoslavna crkva tokom godine obeležava još nekoliko praznika posvećenih Svetom Jovanu – Sabor Svetog Jovana Krstitelja, Usekovanje glave Svetog Jovana Krstitelja i Začeće Svetog Jovana.

Narodna tradicija Ivanjdan povezuje sa prirodom, letom i plodnošću. Smatra se da je ovo praznik sunca, bilja i cvetanja, pa su se tokom vekova razvili brojni običaji koji su spoj hrišćanske vere i starijih narodnih verovanja. Jedan od najrasprostranjenijih običaja jeste branje lekovitog bilja i poljskog cveća u ranim jutarnjim satima. Veruje se da biljke ubrane na Ivanjdan imaju posebnu snagu i lekovitost, jer su, prema narodnom verovanju, obasjane prvim sunčevim zracima i jutarnjom rosom. U mnogim krajevima Srbije domaćinstva na ovaj praznik ukrašavaju kuće zelenilom, cvećem i vencima od poljskog bilja. Ponegde se organizuju i narodni sabori, litije i vašari, čime se čuva viševekovna tradicija okupljanja na ovaj veliki letnji praznik. Vernici prisustvuju svetim liturgijama, mole se Svetom Jovanu za zdravlje, napredak porodice i duhovnu snagu.

Ivanjski venčić – simbol zdravlja, blagostanja i zaštite doma

Najprepoznatljiviji običaj vezan za Ivanjdan jeste pletenje ivanjskog venčića. Ovaj običaj sačuvan je u gotovo svim krajevima Srbije i kod pravoslavnih vernika, a predstavlja spoj hrišćanske simbolike i narodnog nasleđa. Venčići se pletu od poljskog cveća, lekovitog i mirisnog bilja, najčešće od ivanjskog cveća, kamilice, kantariona, hajdučke trave, nane, pelina, smilja, bosiljka i drugih biljaka koje rastu u ovom periodu godine. U različitim krajevima zemlje sastav venčića može da se razlikuje, u zavisnosti od bilja koje je karakteristično za to podneblje.

Prema običaju, venčiće najčešće pletu devojke, žene i deca, najčešće uoči praznika ili rano na sam Ivanjdan. Nekada je to bio važan porodični običaj u kojem su učestvovali svi članovi domaćinstva. Ispleteni venac stavlja se na ulazna vrata kuće, kapiju, pomoćne objekte ili štalu, gde ostaje tokom cele godine, sve do narednog Ivanjdana. U mnogim porodicama običaj je da se prošlogodišnji venčić skine tek kada se isplete novi, čime se simbolično nastavlja ciklus zaštite doma i ukućana. Krug venčića simbolizuje večnost, neprekidnost života, jedinstvo porodice i Božju zaštitu. Bilje od kojeg je ispleten predstavlja zdravlje, plodnost, napredak i blagostanje, dok zelenilo označava novi život, obnovu prirode i nadu.

U narodnim verovanjima ivanjski venčić imao je i zaštitnu ulogu. Verovalo se da čuva kuću od nevremena, groma, bolesti, nesreće i svakog zla. U pojedinim krajevima deo osušenog venčića čuvao se tokom godine i koristio kao dodatak čajevima ili se stavljao u vatru tokom velikih oluja, uz verovanje da će zaštititi dom od grada i nevremena. Devojke su nekada pravile posebne venčiće koje su stavljale ispod jastuka ili ih čuvale u kući, verujući da će im doneti sreću u ljubavi i dobru udaju, a mlade žene plele su venčiće sa željom za zdravlje dece, napredak porodice i rodnu godinu.

Iako su mnoga stara narodna verovanja danas uglavnom deo kulturne tradicije, običaj pletenja ivanjskog venčića ostao je živ do danas. On predstavlja simbol povezanosti čoveka sa prirodom, poštovanja predaka i očuvanja običaja koji se prenose s kolena na koleno. Za mnoge porodice upravo je ivanjski venčić jedan od najlepših simbola Ivanjdana – znak zdravlja, mira, zajedništva i blagoslova doma tokom cele godine.

Od pletenja venčića do preskakanja ivanjske vatre

Hramovna slava Ostrovo

Pravoslavni vernici na istoku Republike Hrvatske Ivanjdan obeležavaju na različite načine, čuvajući običaje koji se prenose generacijama. Pored bogosluženja u pravoslavnim hramovima, u mnogim mestima organizuju se radionice pletenja ivanjskih venčića, kulturno-umetnički programi i zajednička okupljanja meštana. U pojedinim sredinama i dalje se neguje običaj preskakanja ivanjske vatre, koji u narodnoj tradiciji simbolizuje pročišćenje, zdravlje i sreću, čime se na poseban način spajaju duhovnost, običaji i zajedništvo.

Takođe, Ivanjdan se proslavlja i kao hramovna slava u Ostrovu, gde je episkop osečkopoljski i baranjski g. Heruvim služio Svetu arhijerejsku Liturgiju.