Od dobrovoljačkog do prigradskog naselja

Lipovača je mesto koje je danas sastavni deo Grada Vukovara s obzirom da se nalazi u njegovoj neposrednoj blizini. Za vreme socijalističke Jugoslavije bila je deo vukovarske opštine, a između dva svetska rata sastavni deo vukovarskog kotara, odnosno bršadinske opštine.

Pre naseljavanja kolonista Lipovača je bila deo veleposeda grofovske porodice Elc pa tako postoje podaci da je na pustari Lipovača nedaleko od Vukovara sredinom 19. veka živelo 40 ljudi. Naseljavanje kolonista započelo je početkom dvadesetih godina 20. veka. Ovu koloniju po navodima istoričara Milana Micića formirali su srpski ratni veterani, odnosno dobrovoljci iz Hercegovine, Bosne i Like, zatim mesni agrarni interesenti iz Bršadina i srpski optanti iz Čanada iz Mađarske. Ukupno, 1925. godine na ovoj koloniji bilo je naseljeno 19 dobrovoljaca, 17 optanata i tri mesna agrarna interesenta, a po popisu iz 1931. godine ovde je živelo 195 stanovnika.

Kao i većina kolonističkih naselja i Lipovača je naseljena 1922. godine, odnosno tada su ovde došli prvi kolonisti. To se vidi iz jednog pisma Agrarne zajednice iz Lipovače upućenog Ministarstvu poljoprivrede krajem novembra 1933. godine.

Težak život i teški uslovi nisu mimoišli ni ovu dobrovoljačku koloniju. Bilo je raznih poteškoća od dobijanja zemlje, preko nabavke materijala i građe za podizanje kuća, do manjka pašnjaka za ispašu stoke. Dodatni problem početkom tridesetih godina pričinilo je i nevreme kada je u dva navrata led poharao useve oko Lipovače kao i pomor svinja koji je usledio nedugo nakon toga.

Pomenuti istoričar Milan Micić u svojoj knjizi „Kolonistička naselja (1920-1941) – Banat, Bačka, Srem“ navodi da je u Lipovači 1931. godine bilo izgrađeno 50 kuća, ali i da je bilo 16 praznih placeva. U to vreme škola nije postojala u selu pa je od 30 dece njih 26 školu pohađalo u obližnjem Bršadinu. Oko polovina domaćinstava u to vreme imalo je jednu kravu i isto toliko jednog konja što je bilo nedovoljno za obradu zemlje koje su kolonisti ovde imali između dva i 8,5 katastarskih jutara.

Podizanje škole

Tek nešto kasnije polovinom tridesetih godina prošlog veka odlukom Savske banovine Lipovača je dobila oko 114 katastarskih jutara šume na potezu Velika Lipovača u samoj blizini naseljenog mesta. Tih godina izgrađena je i škola, a u aprilu 1939. godine podignut je i Dom agrarne zajednice.

Zgrada osnovne škole

Postepeno poboljšanje stanja i uslova života na koloniji Lipovača usledilo je nakon otvaranja Batine fabrike u Borovu. Lipovača je od same fabrike udaljena tek nekoliko kilometara što je omogućilo mnogim stanovnicima da ovde pronađu zaposlenje još u prvim godinama rada fabrike. Ovo je vidljivo i iz novina Borovo koje su svoj prvi članak o Lipovači objavile 11. septembra 1936. godine. Autor, potpisan samo prezimenom Kuzmanović, navodi detalje o naseljavanju Lipovače kao i novonastalih uslova podizanjem fabrike: „Na teritoriji bršadinske općine nalazi se malo naselje Lipovača koja je u svoje vreme bila vlastelinska pustara, a posle provedbe agrarne reforme razdeljeno je zemljište dobrovoljcima koji su na njemu načinili napredno naselje. Naseljenici koji su svoju mladost proveli u pečalbi po Americi i koji su preko Solunskog fronta došli u oslobođenu otadžbinu, doneli su sobom nove poglede na život, ali nisu bili u stanju da stvarno mnogo učine jer ovde u njihovom novom kraju nisu im baš ruže cvetale…

Težak zemljoradnički rad, a i elementarne nesreće nisu dozvoljavale naseljenicima da razviju neki aktivniji rad i da učine mnogo za napredak svog naselja. Međutim podizanje Batine tvornice imalo je blagotvornog dejstva i na život ovog siromašnog naselja. Iako ovo naselje broji svega oko 220 duša to je ipak 15 odsto stanovnika našlo zarade u preduzeću Bata tako da je došlo do izvesnog ekonomskog poboljšanja njihovog stanja. Došavši do novog relativno velikog prihoda naseljenici su počeli sa aktivnijim radom na podizanju novog naselja te su počele da niču nove kuće i naselje da se uređuje“.

Sredinom tih tridesetih godina počela je i izgradnja zgrade osnovne škole čije je podizanje pomogla i fabrika na čelu sa direktorom Tomom Maksimovićem. Gradnja škole završena je u prvoj polovini 1937. godine a osvećena je početkom juna te godine o čemu je ostao i zapis u novinama Borovo od 8. juna 1937. godine gde se između ostalog navodi: „Selo Lipovača imalo je prošle nedelje jedno retko slavlje: u prisustvu velikog broja seljaka i gostiju sa strane osvećena je nova školska zgrada. U lepom delu podizanja prosvetnog doma u Lipovači učestvovao je svojim velikim novčanim prilogom i naš direktor gosp. Toma Maksimović koji je pri ovoj proslavi kumovao. Tom prilikom je seljak Fabijan Sušanj održao lep govor…“

Pomoć fabrike ovom selu nastavljena je i u kasnijem periodu, a ta pomoć posebno se odnosila na školu i školsku decu. Tako je početkom 1938. godine fabrika poklonila svakom đaku „po jedan par obuće i dvoje čarapa sa kompletnim priborom za čišćenje zuba, jedan sapun i češalj“. O ovom nesebičnom daru putem novina Borovo (od 25. januara 1938. godine) pisali su tadašnji seoski prvaci Sebastijan Sušanj – opštinski odbornik, Blagoje Inić, Nikola Matić i Trivko Inić.

Međutim, nije sve sa pomenutom izgradnjom škole bilo idilično. Naime, po zapisima iz Hronike franjevačkog samostana u Vukovaru pisanoj od 1873. do 1940. godine vidljivo je da je škola izgrađena na mestu gde se ranije nalazila kapela Blažene Djeve Marije koju je vlastelinstvo podiglo, kako stoji u zapisu iz februara 1935. godine.

Gotovo pet godina kasnije ovaj slučaj je došao i do suda. U navedenoj Hronici iz decembra 1939. godine stoji sledeće: „Dne 23. o. mj. poslao je ovaj župski ured pregled parnice (u prepisu) o lipovačkoj kapeli sa zamolbom za upute što da se na sudu zatraži kao rekompenzacija za porušenu kapelu koju su Srbi porušili bez ikakvog odobravanja, a na istome mjestu sazidali školu. Parnica je odgođena te još danas nije završena. Glavno je da je upravni sud u Zagrebu poništio riješenje Sreskog načelstva odnosno banske uprave o porušenju te kapelice. Čeka se zgodni momenat da se parnica nastavi. Srbi će bezuvjetno morati platiti svoje nedjelo“.

Uspešna mesna zajednica

Nije poznato kako je završio ovaj sudski epilog, a Srbi su ubrzo „platili“ s obzirom da su nedugo nakon toga u leto 1941. godine kao i iz drugih kolonističkih mesta raseljeni u Srbiju. Međutim, do rušenja kapelice očigledno da je došlo, verovatno i bez odobravanja, ali nije istina da su samo Srbi učestvovali u tome s obzirom da se iz prethodnih navoda vidi da su i pripadnici drugih naroda živeli u Lipovači i imali udela u podizanju škole pa samim tim verovatno i u rušenju kapelice.

Društveni dom

Nakon Drugog svetskog rata život u ovom mestu ponovo se normalizuje, dolazi ponovo do jednog talasa kolonizacije pa se tako s vremenom i broj stanovnika povećava te od 258 popisanih 1948. godine broj stanovnika u Lipovači dostiže svoj zenit 1991. godine kada je u njoj nastanjeno 580 ljudi od toga nešto više od 50 odsto bili su Srbi, Hrvati oko jedne trećine, a ostalo su bili Jugosloveni, Mađari, Rusini i drugi. Na povećanje broja stanovnika ponovo će značajnog udela imati fabrika Borovo, međutim broj stanovnika će nakon ratnih devedesetih ponovo opadati tako da po poslednjem popisu u ovom sada vukovarskom prigradskom naselju živi 323 stanovnika.

Nije poznato da li je po naseljavanju Lipovače postojala inicijativa za gradnju crkve, a danas ovde postoji katolička crkva kao i pravoslavna bogomolja osvećena 2022. godine i posvećena Svetom velikomučeniku Prokopiju.

U selu će sedamdesetih i osamdesetih godina biti aktivan i fudbalski klub koji se zvao „Mladi borac“, a današnji klub nosi ime Lipovača.

Svoj zenit ovo mesto doživelo je krajem osamdesetih godina prošlog veka, a dokaz za to je i nagrada za najuspešniju mesnu zajednicu na području Opštine Vukovar 1986. godine.

Izvori i literatura:

1. Dr Milan Micić, Kolonistička naselja (1920-1941) – Banat, Bačka, Srem
2. Novine Borovo
3. Vukovarske novine
4. Hronika franjevačkog samostana u Vukovaru 1873-1940