Vodotoranj koji to više nije (1)

Stari vodotoranj

U današnjoj Hrvatskoj vukovarski vodotoranj ima isključivo emotivnu a ne praktičnu ulogu zbog koje je početkom šezdesetih godina prošlog veka i izgrađen. Naime, Hrvati ga doživlјavaju kao simbol stradanja grada i stvaranja hrvatske države i nakon što je obnovlјen, sa sve rupama od granata, pretvoren je u turističku destinaciju. Današnje gradske vlasti razvijaju tzv. ratni turizam jer je gotovo sve što se ovde predstavlјa lјudima koji kao turisti posećuju Vukovar deo nekakve ratne priče. Ipak, priča o vodotornju je mnogo šira i slojevitija i zapravo je malo onih koji o njoj znaju nešto više.

Prva građevina koju putnici prilazeći Vukovaru iz pravca Sotina vide je vodotoranj koji iz daljine podseća na džinovski kornet sladoled. Sa svojih 50 metara visine on dominira gradom sa uzvisine koju su Vukovarci zvali Najpar bašta.

Ozbiljniji pristup vodosnabdevanju u Vukovaru započeo je tek uoči Prvog svetskog rata, a finansirali su ga za vlastite potrebe njegovi imućniji građani. Izbušeno je tada pet arteških bunara, a dužina vodovodne mreže iznosila je 7,5 km.

Mali vodotoranj koji je pre izgradnje novog dugo bio jedan od gradskih simbola izgrađen je 1913. godine u vreme Austrougarske monarhije. Projektovali su ga inženjeri Funtak i Karlovski prema planovima J. Banhejera. Sem starog vodotornja Funtak je u Vukovaru 1910. godine projektovao i prvi armiranobetonski zvonik u Hrvatskoj na vukovarskoj kalvinskoj crkvi, zatim Mađarsku školu 1911. i vilu Streim na Vučedolu 1918. godine, takođe u celini izgrađenu od armiranog betona.

Mali vodotoranj građen je kao deo ranog sistema gradske infrastrukture. Imao je bušenu jamu s podzemnim spremnikom vode, te spremnik na vrhu tornja. Gradnja armiranim betonom za početak 20. veka bila je relativno moderna građevinska tehnika. Visok je oko 19 metara i imao je kapacitet od oko 50 000 litara vode. Izgrađen je u stilu kasne secesije što ga čini zanimljivim primerom tehničke i arhitektonske baštine. U to vreme Vukovar je bio važan administrativno-privredni centar unutar Austrougarske, što se odrazilo i na ulaganja u infrastrukturu poput vodovoda.

Još jedan, danas gotovo zaboravljen, vodotoranj-vidikovac postojao je unutar dvorca grofa Elca, u čijem zdanju se danas nalazi Gradski muzej Vukovar. Za razliku od kasnijih gradskih vodotornjeva, ovaj objekat nije imao javnu funkciju, već je, po svemu sudeći, služio isključivo za vodosnabdevanje dvorca.

Njegova izgradnja vezana je uz proces modernizacije dvorca krajem 19. veka, kada su velika vlastelinska imanja u okviru Austrougarske postepeno uvodila savremena tehnička rešenja. Planovi za izgradnju vodotornja izrađeni su već 1897. godine, dok je sam objekat sagrađen i pušten u upotrebu početkom 20. veka.

Prema podacima vukovarskog Gradskog muzeja, u pregradnji i proširenju dvorca krajem 19. i početkom 20. veka učestvovao je bečki arhitekta-inženjer Viktor Sidek dajući mu konačan izgled pre 1914. godine. Međutim, nema podataka da je on projektovao i vodotoranj unutar njegovog kompleksa pa sve ostaje na nivou pretpostavki. Takvi interni vodotornjevi bili su uobičajeni u rezidencijama višeg društvenog sloja, jer su omogućavali stabilan pritisak vode za potrebe domaćinstva, kuhinje, kupatila, kao i za održavanje bašti i fontana.

Vodotoranj-vidikovac u sklopu Dvorca Elc

Iako je imao i funkciju vidikovca, toranj nikada nije bio zamišljen kao gradski simbol. Vremenom je izgubio svoju prvobitnu namenu, a sada je samo deo istorije i bogate vukovarske komunalne i arhitektonske baštine.

Izgradnja novog sistema vodosnadevanja započela je 1955. godine kada je zaživeo i današnji Vodovod grada Vukovara. Za njegov razvoj zaslužan je Kombinat Borovo koji je 1958. finansirao strojarnicu i kaptažni bunar za zahvat vode iz Dunava. Narednih desetak godina izgrađeni su taložnica, filterska stanica, vodotoranj i glavni vod za opskrbu, a ceo sistem zaokružen je 1976. godine izgradnjom dva akceleratora za bistrenje vode. Istovremeno je građena i sekundarna vodovodna mreža pa je na celoj teritoriji tadašnje opštine Vukovar izgrađeno 340 kilometara vodovodne mreže, od čega 221 kilometar u Vukovaru i Borovu naselјu.

Izgradnja vodotornja, pretenciozno nazvanog „Vukovarski Ajfel”, započela je 1962, a kao spremnik vode proradio je početkom 1968. godine. Gradila ga je zagrebačka firma Hidrotehna prema projektu takođe zagrebačkog projektnog biroa Plan.

„Na uzvišenom predjelu zvanom „Najpar bašta” u Vukovaru, zagrebačko poduzeće „Hidrotehna” gradi suvremen vodotoranj visok 50 metara. Na samom vrhu vodotornja sada se postavlјa čelični rezervoar koji će moći primiti 2200 kubika vode. Prema mišlјenju stručnjaka, to je jedan od najvećih objekata te vrste u Evropi, a projektirao ga je inž. Sergije Kolobov(1) iz Zagreba.”(2) – tako je o izgradnji vodotornja 1963. godine pisao fabrički list Vuteks.

Glavni projektant i projektant konstrukcije bio je, dakle, građevinski inženjer Sergije Kolobov, dok je za arhitektonsku obradu bio zadužen inženjer Pero Kušan. Voditelј projektnog tima bio je inženjer Aleksandar Rose koji je do odlaska u penziju projektovao ili usmeravao gotovo sve što je u Vukovaru i okolini imalo ikakve veze s vodom, a posle su to nastavili njegovi učenici.

Ponuđene su dve varijante i to zidanje armirano-betonskim blokovima i zidanje armiranim betonom s izvedbom u prenosnoj oplati. Predviđena visina tornja bila je 50,33 metra, a projektom je bila dopuštena i mogućnost da se unutrašnji rezervoar gradi od čelika deblјine 4 do 5 milimetara. Opštinska uprava odabrala je varijantu od armiranog betona. Krov vodotornja projektovan je kao stožasta skraćena kupola polumontažnog tipa od prefabrikovanih elemenata od monta-opeke 16 plus 2 centimetra. Unutrašnji rezervoar za vodu bio je od armiranog betona, visine 7,5 metara, gornjeg prečnika 23 metra, a donjeg 17,80 metara. Zidovi rezervoara bili su prosečne deblјine 25, a dno 30 centimetara. Rezervoar je imao dva unutrašnja cilindra, a projektom je predviđena i alternativna izvedba unutrašnjeg rezervoara od čeličnog lima deblјine 4-5 milimetara. Temelј vodotornja kod obe alternative predviđen je od armiranog betona. Ispod armiranobetonske ploče promera 21 metra je naslaga lesa, pa je trebalo dobro izračunati parametre kako ne bi došlo do sleganja tla ukoliko se les natopi vodom. I centralni stožasti deo bio je od betona ojačanog rebrima sa spolјne strane. Ukupna masa s punim rezervoarom bila je oko 9000 tona. Unutrašnje stepenište izvedeno je dvokratno od čeličnih profila i rebrastog lima i obešeno na glavnu nosivu ploču vodotornja.

Pomenuta Najpar bašta bila je mesto gde je vukovarska porodica Najpar imala svratište koje je dugo bilo vrlo popularno vukovarsko izletište i gde su organizovane raznovrsne zabave i proslave na otvorenom.

Porodica Najpar bila je među uglednijim građanskim porodicama Vukovara u 18. i 19. veku. Bavili su se trgovinom i posedovali veće zemljišne parcele na istočnom obodu Vukovara, prema Mitnici. Na tom prostoru uredili su vrt i park, koji je dugo ostao poznat kao Najpar bašta.

Bašta nije bila strogo zatvoren privatni posed. Naprotiv, pamti se kao otvoren, zelen prostor, mesto za šetnje, predah i okupljanje, naročito za toplijih meseci. U vreme kada grad još nije imao uređene javne parkove u današnjem smislu, ovakvi parkovi bili su dragocen deo urbanog života. Najparima je, kao veleposednicima, nakon Drugog svetskog rata ovo zemlјište oduzeto.

Reference:

(1) Sergije (Sergej) Kolobov (1907–1972) – građevinski inženjer i konstruktor. Rođen u Sankt Peterburgu u Rusiji, a školovan i profesionalno delovao u Zagrebu, gde je diplomirao na Tehničkom fakultetu. Bio je jedan od najznačajnijih jugoslovenskih projektanata armiranobetonskih konstrukcija sredinom 20. veka. Radio je u projektnim preduzećima Plan i Industroprojekt. Projektovao je brojne industrijske objekte, javne zgrade i vodotornjeve (među njima i vodotoranj u Vukovaru). Autor je stručne knjige Armirane zidane konstrukcije (1967.) i učestvovao je u izradi građevinskih propisa, naročito za izgradnju u potresnim područjima.

(2) Vukovarski „Ajfel” - VUTEKS – informativni list radne zajednice vukovarske tekstilne industrije, Godina šesta, br. 33, str. 4, od 28. novembra 1966.

Nastaviće se...