Rečna plovidba i brodogradnja u Vukovaru (2)

Parobrodi su u Vukovar dolazili po voznom redu, što je bilo novo iskustvo za stanovništvo naviknuto na neredovnu rečnu plovidbu. Teretni parobrodi prevozili su žito i brašno iz slavonskog zaleđa, drvo iz Srema i Slavonije, stoku i polјoprivredne proizvode, a u kasnijem period i industrijsku robu.

Stalna parobrodarska linija od Pešte do Đerdapa uspostavljena je 1840. godine. S razvojem parobrodskog saobraćaja, u Vukovaru je uređeno i stalno parobrodsko pristanište, najpre s drvenim, a kasnije i čvrstim obalnim gatovima, skladištima za robu koja se ukrcavala na parobrode i putničkim pristanišnim objektima. Uređen je putnički i teretni saobraćaj Dunavom, a Vukovar postaje važno pristanište. Javlja se i potreba za izgradnjom pristanišne zgrade za čekaonicu i prodaju karata. Nama je ova zgrada danas poznata kao restoran „Vrške”. U tu svrhu izgrađen je i drveni most koji je povezivao pristanište i grad. Današnja Parobrodarska ulica u Vukovaru zato i nosi upravo to ime.

Novoosnovano deoničarsko društvo imalo je u Vukovaru svoju agenciju koju je 1835. godine vodio izvesni G. Štefanešević.

„Agencija riječne plovidbe nalazila se na tadašnjem Vilsonovom šetalištu (danas Lenjinovo šetalište), - nedaleko od ugla, tj. od gostionice „Zlatni lenger”. Stara agencijska zgrada sagrađena je septembra 1847. godine na uzvisini radi eventualne zaštite prilikom visokog vodostaja Dunava i Vuke.”(1)

Parobrodi su u Vukovar dolazili po voznom redu, što je bilo novo iskustvo za stanovništvo naviknuto na neredovnu rečnu plovidbu. Teretni parobrodi prevozili su žito i brašno iz slavonskog zaleđa, drvo iz Srema i Slavonije, stoku i poljoprivredne proizvode, a u kasnijem periodu i industrijsku robu. Vukovar je postao važna utovarna i pretovarna tačka na Dunavu.

Pored već pomenutog „Franca Prvog” najpoznatiji parobrodi koji su pristajali u Vukovaru bili su „Arpad”, „Nador”, „Erchercog Karl”, „Kronprinc Rudolf” i „Hunjadi”.

Nakon Prvog svetskog rata Dunavom su plovili austrijski parobrodi „Uranus”, „Jupiter”, „Helios”, „Saturnus” i drugi, ali i jugoslovenski „Karađorđe”, „Vojvoda Mišić”, „Vojvoda Putnik”, „Cetinje”. Pristajali su na starom pristaništu kod Veslačkog doma sagrađenog 1924. godine, a kasnije je pristanište premešteno ispod nekadašnjeg hotela „Jadran”.

Tridesetih godina prošlog veka Dunavom je, na relaciji Vukovar – Novi Sad, plovio mali putnički brod „Napred”. Prevozio je u Vukovar putnike, poslovne lјude, poljoprivrednike podunavskih sela i đačke ekskurzije. Polazio je sa pristaništa ispred već pomenutog hotela „Jadran”, a na putu do Novog Sada pristajao je u Sotinu, Opatovcu, Mohovu, Šarengradu, Iloku, Neštinu, Suseku, Banoštru, Beočinu i Bačkoj Palanci. Polazio je u rano jutro oko pola četiri i u Novi Sad stizao posle osam sati. Iz Novog Sada polazio je za Vukovar u 13 i u njega uplovljavao oko 20 časova. O tom vremenu zanimljiv zapis o parobrodu „Napred” braće Ilih, u Vukovarskim novinama ostavio je novinar Đorđe J. Drenovac.

„U ljetnim večerima na pristaništu bi se sakupilo mnoštvo građana da dočeka brod, čiji se crveni signal najprije pojavio iza ugla rijeke, tamo iznad stare klaonice, ispod rodnih vinograda. Tu, uz „Jadran” nalazila se zgrada Agencije Jugoslavenskog riječnog brodarstva (šefevi bijahu kapetan Branko Vuksan i kapetan Voja Vuković) koji bi izašli na obalu ne toliko radi dolazeće lađe iz Novog Sada, koliko zbog prisutnih žena i devojaka! U vrtu gostione „Zlatni lenger” (Josipa Čauta) pod crvenim lusterima, sjedilo je ustaljeno društvo kartadžija, a kod Štajnerovog „mašinhausa” brodska sirena bi objavila dolazak broda – usporenu vožnju… Ulične bogn-lampe su se njihale na večernjem povjetarcu. „Napred” lađa je pristala. Posada je bacila čeličnu užad, primaknula pokretne spone između broda i šteka (šlepa) i putnici bi napustili brod. Putnika je uvijek bilo dosta, nekada i mnogo! Do kasno u noć, dio posade „Napred” lađe „ribao” bi brodski patos i oblivao ga obiljem ampera dunavske vode, prao prozorska okna, čistio mali salon 1. klase i veću prostoriju 2. klase – pripremajući time ovaj popularni brodić za novo putovanje, ujutro opet za Novi Sad… Dimnjak je bio bijelo obojen. Na njemu limena traka, također bijela, a na njoj plava kurzivna slova BBI (Brodarstvo braće Ilih) – jer je to bilo privatno vlasništvo braće Ilih, iz Zemuna.”(2)

Usidreni brod kod pristanišne zgrade (današnji restoran Tri vrške)

Nema nikakve sumnje da su parobrodi ubrzali privredni razvoj Vukovara i podstakli izgradnju luke i skladišta te uticali na rast stanovništva i trgovine čime je njegov položaj, kao jednog od najvažnijih dunavskih gradova u region, učvršćen. Početkom 20. veka parobrode postepeno potiskuju efikasniji parni tegljači, a kasnije i motorni brodovi. Ipak, parobrodi su ostali temelj modernog rečnog saobraćaja i ključna faza u istoriji Vukovara.

Dunavsko parobrodarsko društvo ukrcalo je 1892. U Vukovaru 17 500, a iskrcalo 7000 tona tereta. Ugarsko parobrodarsko društvo 1899. Prevezlo je na relaciji Vukovar – Novi Sad 85 156 putnika i 16 670 tona robe, a neposredno pred Prvi svetski rat 1913. Godine Dunavsko parobrodarsko društvo ukrcalo je u Vukovaru 25 710, a iskrcalo 5100 tona tereta.(3)

Brodogradnja u Vukovaru

O brodogradnji u Vukovaru često je u vukovarskoj štampi pisao bivši direktor vukovarskog Gradskog muzeja Antun Eugen Brlić (1895-1985). Iz njegovih napisa saznaje se da se rečna brodogradnja na Dravi i Dunavu pominje već u 18. veku. Brodogradnja u Vukovaru otpočela je početkom 19. veka. Brlić pominje trojicu stručnjaka (ali ih ne imenuje), koji su izrađivali manje brodove komercijalnog tipa, ribarske lađe, čamce raznih veličina i vodenice. Prema njegovim navodima, najznačajniji pogon za izradu brodova bio je pogon u vlasništvu porodice Banhejer i sinova, koji se kasnije razvio u jedan od značajnijih rečnih brodogradilišta na Dunavu. U svojim dokovima ovo brodogradilište izradilo je 1861. godine 24 velika broda, 16 srednjih lađa na vesla i do 300 raznih čamaca.

„O početku rada Banhajera i sinova nema sigurnih podataka. Svakako je ona već krajem pedesetih godina 19. stoljeća bila na glasu zbog svog solidnog rada. Iz nedavno pronađenog podatka od 17. veljače 1861. saznajemo da je osim brodova i lađa za trgovačke potrebe izrađivala tako zvane oboružane vojničke šajke za patrolnu službu.”(4)

Brodogradilište se, piše u tekstu Brlić, nalazilo tik uz Dunav, nedaleko od današnjeg Dunavskog šetališta, sve do zgrade bivše agencije preko puta Veslačkog kluba. Preduzeće je, navodi on, imalo i malu pilanu, razne radionice, dokove i upravnu zgradu. Na njenoj čeonoj fasadi bila je uzidana omanja mermerna ploča sa oznakom vodostaja za vreme velike poplave 1876. godine. Iste te godine firma je kod opštine Vukovar upisana u novi registar trgovačkih preduzeća. Bogata arhivska građa preduzeća do početka Drugog svetskog rata čuvana je u kući Karlovski da bi nakon zaposedanja tog prostora od strane Nemaca tokom Drugog svetskog rata arhiv propao. Preduzeće je početkom 20. veka najverovatnije podleglo zbog zamaha parobrodarstva na Dunavu.

„Iz jedne bilješke saznajemo da su vukovarski specijaliteti bili brze šajke 16 metara dužine, 6-7 metara širine, a zbog svoje pličine gazile su jedan metar i mogle krcati čak do 300 kvintala robe. Godine 1895. spominje se i malo brodogradilište Martina Đakovića u Šarengradu, koji je ujedno bio i zakupnik tamošnje skele. On je te godine naime izradio 4 broda sa 192 IKS i 68 tona nosivosti. I ovo poduzeće je skoro nestalo.”(5)

U Vukovaru su građeni brodovi, lađe na vesla i čamci.

„Zanimljiva je bila podjela rada na izgradnji broda. Tu su bili brodograditelji, tesari, kovači sidra, te majstori za vesla i jarbole, pa onda paliri, skobljari, kalavađije (kalafati) ili šuperi, koji su konopljom zatvarali sastave stijena i brodove premazivali katranom. Iz naziva ovih zanata izvedena su imena nekoh gradova, (Calafat na Dunavu u Rumuniji) i prezimena kao Šuperina (u Sisku).”(6)

Vukovar je i danas važna luka na Dunavu, ali u njemu brodogradnje odavno više nema.

(u sledećem nastavku priča o vukovarskim fijakerima)

(1) Đorđe J. Drenovac: Plovile su bijele lađe, Vukovarske novine, Godina 26, br. 32 (1219), str. 8, od 15. oktobra 1977.

(2) Đorđe j. Drenovac: Brodarstvo braće Ilih, Vukovarske novine, Godina 35, br. 45, str. 8, od 15. novembra 1977.

(3) Antun E. Brlić: „Brodogradnja u Vukovaru”, Vukovarske novine, Godina 15, br. 4 (826), str. 7, od 1. februara 1969.

(4) Isto.

(5) Isto.

(6) D. Lavrić: „Od splavi do suvremenog broda“, Novine VUPIK Vukovar, br. 63, str 16, Godina VI od 1. marta 1983.