Vukovarski fijakeri (1)

Danas ljudi u javnom prevozu koriste autobuse, tramvaje, trolejbuse ili taksije, a nekada su ulicama gradova tu uslugu građanima pružali fijakeristi i njihovi fijakeri. Još ponegde ima ih i u današnje vreme, ali se koriste tek u izuzetnim prilikama i bez voznog reda, uglavnom kao deo turističke ponude ili potrebe za ispunjenjem romantičnih želja zaljubljenih parova. Nije to nikakvo čudo jer i konja je danas sve manje, zamenili su ih automobili i ostala vozila kojima konjska vuča više nije potrebna.

U nekadašnjoj Jugoslaviji po fijakerima najčuveniji grad svakako je bio Sombor o čemu svedoči i čuvena pesma Zvonka Bogdana Fijaker stari, ali bilo ih je i u nekadašnjem Vukovaru i to ne mali broj. U prestonici Beogradu bilo ih je sve do 1958. godine kada su gradske vlasti vožnju fijakerima i drugim konjskim zapregama po gradskim ulicama zabranile. Zagreb se fijakera rešio samo dve godine kasnije. Poslednji fijaker Zagrebom je saobraćao sve do početka 1960. godine, a putnike je kupio ispred Glavnog kolodvora. Kuću sa štalom imao je pored novoizgrađene gradske većnice u današnjoj vukovarskoj ulici. 

Početak istorije fijakera vezuje se za Pariz u prvoj polovini 17. veka i uz ime Nikolasa Suvaža, pariškog kočijaša i preduzetnika. U to vreme kočije su predstavljale luksuz namenjen isključivo plemstvu i bogatim građanima. Obični stanovnici Pariza kretali su se pešice ili su se oslanjali na povremene, neorganizovane usluge prevoza.

Oko 1637. godine, Suvaž je napravio iskorak koji će trajno promeniti način gradskog kretanja. U blizini svoje kuće i konjušnice, u ulici Rue Sent-Martin, nalazila se kapelica posvećena Svetom Fiakru, irskom monahu i zaštitniku baštovana. Suvaž je ispred tog mesta držao nekoliko kočija sa konjima i ponudio ih građanima za iznajmljivanje po unapred utvrđenoj ceni. Na kočijama je stajao natpis „Kod Svetog Fiakra”, po kojem su kasnije postale prepoznatljive.

Naziv fijaker za ove kočije se zadržao te je kasnije postao opšti pojam za gradske kočije namenjene javnom prevozu putnika. Time je Suvaž praktično stvorio prvi organizovani sistem javnog prevoza kočijama u Evropi kao preteču današnjih taksi-službi. Značaj Suvažove ideje nije bio samo u tehničkom smislu, već i u njenoj društvenoj ulozi. Prvi put u istoriji, kočija je prestala da bude isključivo simbol aristokratskog prestiža i postala je usluga dostupna široj gradskoj populaciji.

Tokom druge polovine 17. i 18. veka, fijakeri su se brzo širili Parizom. Grad je uvodio pravila, dozvole i nadzor nad kočijašima, čime je ova delatnost dobila zakonski i institucionalni okvir.

Iz Pariza se ideja javnog iznajmljivanja kočija proširila i u druge evropske gradove, posebno u Beč, gde je naziv fijaker postao sastavni deo urbane gradske kulture. U Beču je 1693. godine izdana i prva fijaker licenca pa je oko 1790. godine već bilo blizu 700 licenciranih fijakera zbog čega je uvedena i numeracija kola, odnosno registracija svakog pojedinog fijakera. Fijakeri su tako postali popularni i u svim ostalim većim gradovima Austrougarske monarhije – Budimpešti, Pragu, Zagrebu, Zemunu, Sarajevu, Subotici, Petrovaradinu, Temišvaru, Ljubljani i u već pomenutom Somboru.

U starom Vukovaru između 1925. i 1934. godine bilo je 25 fijakerista. Nјihova polazna stanica bila je kod nekadašnje zgrade Komercijalne banke do Trga republike (danas Trg Franje Tuđmana).

„Fijakeristi su danonoćno treskali po staroj kaldrmi, od kuće dr Joce Mitrovića (ovde je bila štrafta između kocke i asfalta – danas kod zgrade OZ-a) do željezničke stanice. Fijakeri su obavezno imali fenjere u kojima je noću svijetlila ili obična svijeća ili petrolejski fitilј. Neki od fijakerista imali su trube s loptom, kao signalni znak, a ispred kočijaša-fijakeriste uspinjala se šarolika bičaljica(1) (…) U časovima odmora fijakeristi bi stajali naslonjeni uz zid ograde Nikole bankara, nedaleko od trgovine Jovana Adamovića, kasnije bifeja čika-Prikinog.”(2)  – pisao je svojevremeno u Vuteksovim novinama jedan od velikih poznavalaca vukovarske prošlosti Đorđe J. Drenovac,.

Eduard Mone - Fijaker

Vukovarski fijakeristi bili su uglavnom stariji lјudi koji su poznavali gotovo sve svoje sugrađane kao i stare nazive varoških sokaka i budžaka. Na glavama su nosili šubare i to nezavisno od toga koje je godišnje doba. Na njihovoj stanici u pijačne dane sastajali su se  mnogi ugledni trgovci i zanatlije i raspredali o politici i gradskim problemima. Iznosili su se na tom mestu razni tračevi, novosti ugostitelja i vlasnika javnih lokala, a pričalo se i o pripadnicama „najstarijeg zanata”.

„Pred željezničkom stanicom, sjećam se, stajalo je uvijek po nekoliko fijakera na kojima su, nerijetko, dremuckali fijakeristi, čekajući ʼćiruʼ bilo od Šida ili Borova… tada nije bilo ʼBateʼ, ni naselјa kombinata današnjeg, bile su tu oranice i – ništa više, osim usamljene pruge i željezničke stanice ʼVukovar –  Predgrađeʼ.”(3) – opisuje u istom tekstu Đorđe Drenovac.

Društvo kočijašima pravili su njihovi konji koji su kao i ljudi imali svoje ćudi u koje su njihovi vlasnici morali da proniknu kako bi ih oni bolje slušali. S konjima su razgovarali dok su čekali svoje mušterije pa su ih često i psovali zato što nisu prihvatali činjenicu da životinje nisu ljudi, da ne znaju da pričaju na njihovom jeziku i da ga ne razumeju. Zbog toga su uz psovke neizbežno išli i udarali bičem po leđima, a psovački repertoar koji je te udarce pratio  bio je zaista bogat i ponekad bolesno maštovit. Pominjani su u njima Sunce, dan, noć, otac, majka, majčino mleko, lebac, krv, deca, pa i sam Bog otac. Svađu sa svojim životinjskim prijateljima kočijaši su prenosili i na odnose s ljudima pa je odatle i potekao izraz da neko „psuje k’o kočijaš”.

Reference:

(1) Bičaljica – Bič

(2) Fijakeri, VUTEKS – informativni list radne zajednice vukovarske tekstilne industrije, (Vukovar), 18. februar 1971, 4.

(3) Isto.