Od razvijene kolonije do opštinskog mesta

Šodolovci su naselje danas smešteno u Osječko-baranjskoj županiji na dvadesetak kilometara udaljeno od Osijeka, Vinkovaca i Đakova. Nekada je ovo mesto pripadalo najpre vukovarskom kotaru za vreme Kraljevine Jugoslavije, potom osječkoj opštini u vremenu socijalističke Jugoslavije, a danas je centar istoimene opštine.

Kao i većina kolonističkih naselja i Šodolovci su nastali 1922. godine mada su po kazivanju prvi stanovnici ovde došli godinu dana ranije na tadašnju grofovsku pustaru. I pre toga u različitim periodima ovde je živeo određen broj ljudi, mahom vezan za grofovsko imanje, a poznato je da je na području Šodolovaca još 1862. godine izgrađena jedna od prvih parnih pilana u ovom delu Slavonije.

- Moj deda je došao u Šodolovce 1921. godine, on je bio dobrovoljac i njih je pet prvobitno došlo u selo. U selu je bilo jedno veliko skladište tadašnjeg grofa koje se nalazilo tu gde je danas centar sela. Upravo su njih petorica zakupili tu zgradu, a među njima su bili moj deda Dušan Vicković, Milan Mlađenović, Petar Čakalo, Petar Kešljenović i Živojin Zaklanac – priča Dušan Vicković iz Šodolovaca.

Od tada je počeo talas doseljavanja solunskih dobrovoljaca i njihovih porodica najvećim delom iz Banije, Like i Korduna, ali i nekih drugih krajeva.

Bedno je i teško bilo stanje većine dobrovoljaca na svim kolonijama pa tako i u Šodolovcima o čemu je na jednom sastanku prilikom posete visoke delegacije koloniji Lanka govorio i Andrija Teodorović iz Šodolovaca. Ipak, ostalo je zapisano u tadašnjoj štampi da su Šodolovci u to vreme bili jedna od najvećih, ali i najlepših kolonija u ovom kraju što se može videti i iz određenih tadašnjih novina kao što je recimo list Pravda koja je svojevremeno pisala i o problematici kolonističkih naselja u Sremu kao i o podvojenosti između starosedelaca i kolonista.

Između dva rata u Šodolovcima je postojala mesna organizacija dobrovoljaca na čijem je čelu 1929. godine bio Đoka Bohalj, sekretar i blagajnik bio je Stevan Kajganić, članovi uprave bili su Toma Kopun, Stojan Radićanin i Jovan Perenčević. Nešto kasnije predsednik ove organizacije bio je Miloš Šiljak.

Dobrovoljci su bili nosioci celokupnog života u ovom mestu, bavili su se poljoprivredom, a kroz dobrovoljačke organizacije negovali sećanje na ratne dane. Tako je u Šodolovcima 1935. godine održana i proslava „Dobrudžanskog dana“ koja je održana u dvorištu zgrade osnovne škole. Dobrovoljački glasnik iz oktobra te godine navodi između ostalog i sledeće: „Toga dana tačno u 9 časova pre podne bio je počeo svečani pomen svim palim drugovima, na pomenu je iz počasti činodejstvovao sveštenik g. Stevan Kronić paroh iz Markušice. Pomenu je prisustvovalo oko 700 duša koje iz Lanke, koje iz Šodolovca, koje iz Osijeka, Novog Sada i drugih okolnih mesta. Posle pomena održao je prečasni gospodin Stevan Kronić vrlo lep kratak govor o zaslugama dobrovoljaca za našu slobodu i ujedinjenje, a zatim je o značaju borbi u Dobrudži i dobrovoljačkom pokretu uopšte održao jedan vanredno uspeli i lep govor naš drug g. Dr. Slavko Diklić predsednik naše sreske Organizacije u Osijeku. Sem pomena izveden je i naročiti dečji program sa deklamacijama od L. Grubačevića, Marjana Dančića i d-ra Slavka Diklića. 10 učenica iz Lanke uspešno su izvele živu sliku „Jugoslavija i devet banovina“ a đački horovi otpevali su lepo i skladno Državnu i Sveslovensku himnu na opšte zadovoljstvo i burno oduševljenje. Naročita hvala za koncertni deo pripada nastavnicima iz Lanke i Šodolovaca koji su pripomogli da program sa decom bude što obilniji i na puno zadovoljstvo.“

Proterivanje stanovništva

Takođe, pored udruženja dobrovoljaca u Šodolovcima je postojalo i udruženje srpskih četnika koje su opet mahom činili solunski dobrovoljci. Četničko udruženje osnovano je 1937. godine, a predsednik udruženja tada je bio Đoka Bohalj.

Sve ovo je prekinuto već sa prvim danima okupacije i stvaranja Nezavisne države Hrvatske. Po izbijanju Drugog svetskog rata ustaše su proterale stanovništvo Šodolovaca kao što su to uostalom radili i sa drugim kolonističkim naseljima.

- Početkom Drugog svetskog rata selo je raseljeno pa tako i moja familija. Ja sam u stomaku otišao u izbeglištvo i majka me je rodila u Srbiji. Posle dva dana je umrla, a otac mi je poginuo kad sam imao tri godine, stric nakon šest meseci, ujak nakon osam meseci. Kad smo se vratili nazad odrastao sam sa dve babe. U selu su za vreme rata ovde bili naseljeni Zagorci – napominje Dušan Vicković.

O tome postoje i druga brojna svedočanstva i izjave sastavljene po pristizanju stanovništva na teritoriju okupirane Srbije. Pomenuti Đoko Bohalj, dobrovoljac i jedan od prvih predsednika šodolovačke dobrovoljačke organizacije u Šapcu je 2. jula 1941. godine izjavio: „Napustio sam mesto po naređenju ustaša koje su naredile da u roku od dva sata napustimo mesto i da ne smemo ništa poneti. Zlostavljan lično nisam jer sam pobegao, a drugi su zlostavljani…“

Iskaze o tim događajima davali su i drugi. U zajedničkoj izjavi Adama Cara, Miloša Šiljka, Danila Pavlovića, Petra Komazeca, Sime Dobrića, Laze Čolovića, Jovana Škorića, Stanka Todorovića, Milana Trkulje, Ilije Kukolja, Marije Alavanje i Ilije Begovića stoji sledeće: „Na dan 10. juna 1941. godine mi smo proterani sa svojih imanja i iz svojih kuća. Proterani smo od strane hrvatskih ustaša. Nalog za proterivanje izdavale su ustaške vođe, a njihovi plaćenici to izvršavali…

Pri proterivanju, odnosno uoči proterivanja naređeno nam je da se sutra dan izađe na svoja imanja i radi zemlja, a ako neko to ne učini biće streljan. Po ovom naređenju mi smo muški sa ženama otišli na njive i radili, a ustaše su došli i naredili da se u roku od dva sata izgubimo iz kuća jer koga budu našli posle ovog vremena biće ubijen. Kako smo bili na radu to smo na brzinu došli do kuća da spasemo samo familiju i bežimo, a sve što smo imali ostalo nam je u kući. Iz mesta su nas proterale ustaše peške do voza do Ernestinova pa sve do Gunje, a odavde smo peške do Drine i tu prebačeni u Srbiju. Za sve vreme ovog sprovoda bili smo mučeni i tiranisani na sve načine. Nisu nam davali hrane ni vode.

Ubistava nije bilo, bilo je tučenih, ali kako nismo smeli napuštati kuće to i ne znamo ko je sve tučen. Iz sela su odveli učitelja Svetozara Dobrijevića, a šta je sa njim bilo ne znamo. Pljačke nije bilo dok smo bili, ali nam je ostala sva imovina naša koju smo imali i došli smo bez ičega kao najveći patnici.“

Tokom Drugog svetskog rata iz ovog mesta poginule su 42 osobe, pola od tog broja kao borci, a pola kao žrtve terora. Među njima i neki od prvih stanovnika ovog mesta nakon njegovog naseljavanja. Na mesnom groblju i danas se nalaze pojedini spomenici ljudi koji su nastradali u tom periodu kao i onih koji su među prvima došli i naselili ovo mesto.

Nakon rata selo se ponovo počelo razvijati, a usledio je i novi talas naseljavanja porodica iz Like, Banije i Korduna. Broj stanovnika je varirao od perioda do perioda. Na ranijoj pustari on se kretao od 43 do maksimalnih 303 koliko je zabeleženo 1910. godine. Na sledećem popisu iz 1921. godine i po dolasku prvih kolonista ovde je popisano 275 stanovnika i taj broj postepeno raste da bi 1981. godine dostigao svoj zenit kada je u ovom mestu živelo 737 stanovnika. Potom je usledio nagli pad da bi po zadnjem popisu iz 2021. godine ovde živelo tek 267 stanovnika.

Većinu stanovništva u Šodolovcima činili su Srbi, a tako je i danas sa nešto više od 80 odsto udela u ukupnom broju. Spomenik borcima i žrtvama iz Drugog svetskog rata podignut je 1954. godine, a osnovna škola je i dalje funkcionalna odnosno učenici pohađaju nastavu od prvog do četvrtog razreda.

Danas su Šodolovci sedište istoimene opštine u čiji sastav pored ovog naselja ulaze i Silaš, Ada, Petrova Slatina, Koprivna i Paulin Dvor. I na nivou opštine Srbi čine apsolutnu većinu, međutim broj stanovnika iz godine u godinu sve više opada.

Iako je sedište opštine ovde danas nema ni jedne aktivne organizacije. Nekada je postojao fudbalski klub koji je najpre nosio ime Zadrugar pedesetih godina prošlog veka, a potom i Hajduk Veljko. Klub je bio organizator dobro poznatog turnira u ovoj okolini kada se na njemu okupljalo više desetina timova.

Nije poznato da li je u ovom mestu postojala inicijativa za podizanjem crkve, a danas od verskih obeležja postoji zvonik, dok se kao seoska slava proslavlja Vidovdan, a slava i dan Opštine Šodolovci je 12. maj – Sveti Vasilije Ostroški koji se nalazi i u grbu ove lokalne samouprave. Za vreme komunizma kao tzv. socijalistička slava proslavljao se dan ustanka – 27. jul.

Izvori i literatura:

1. Dobrovoljački glasnik (1929-1940)
2. Arhivska građa
3. Vinkovački list
4. List Pravda