Svetlana Spajić: kada tradicionalna pesma postane prekršaj

Slučaj Svetlane Spajić, istaknute srpske tradicionalne pevačice, istraživačice vokalne tradicije, pedagoškinje i kulturne aktivistkinje, poslednjih dana otvorio je pitanje o granicama slobode umetničkog izražavanja, odnosu prema kulturnom nasleđu i načinu na koji se u savremenoj Hrvatskoj tumače reči i pesme koje pripadaju mnogo starijem istorijskom sloju od ratova devedesetih.

Spajić je 20. jula 2026. godine nastupila u Žegaru, na području Obrovca, povodom otvaranja obnovljenog društvenog doma, u okviru Žegarskih susreta. Nastupila je sa svojom pevačkom družinom, u sredini sa kojom je povezana više od dve decenije i čijem je tradicionalnom muzičkom nasleđu posvetila značajan deo svog umetničkog i istraživačkog rada. Nakon nastupa prišli su joj policijski službenici Policijske uprave zadarske, oduzeli joj pasoš i naložili da se narednog dana javi u policijsku stanicu u Benkovcu. Prema navodima iz postupka, utvrđeno je da tokom šestodnevnog boravka u Hrvatskoj nije na vreme prijavila mesto boravka, što je posebno sankcionisano prema hrvatskom Zakonu o strancima. Za taj deo postupka izrečena joj je novčana kazna od 50 evra. Međutim, ono što je slučaju dalo daleko veću težinu jeste druga tačka postupka.

Policija je, prema objavljenim informacijama, pregledom njenih javno dostupnih objava na društvenim mrežama došla do snimka koji je Svetlana Spajić objavila još 6. marta 2024. godine. Na njemu ona sa još jednom pevačicom izvodi tradicionalnu pesmu „Oj, Krajino, moja mila mati“. Reč je o pesmi koja pripada usmenoj tradiciji i čije se izvođenje vezuje za starije oblike krajiškog pevanja. Pevačka družina Svetlane Spajić snimila je i objavila na albumu „Siv sokole“ iz 2012. godine. U materijalima o repertoaru grupe pesma je označena kao lički ojkan, dok je druga pesma sa istog izdanja, „Četiri djevojačke pjesme“, navedena kao tradicionalna pesma iz Žegara. Umesto da bude posmatrana u kontekstu istorije tradicionalne muzike, pesma je u policijskom i sudskom postupku povezana sa Republikom Srpskom Krajinom.

Opštinski sud u Zadru je u nepravosnažnoj presudi zaključio da „Krajina“ kao pojam u modernoj hrvatskoj državi i društvu ima negativnu i uznemirujuću konotaciju i sinonim je sa paradržavnom tvorevinom koja je uspostavljana na okupiranom delu teritorije Republike Hrvatske“, stoji u nepravosnažnoj osuđujućoj presudi od 22. jula 2026. godine. Sud je ocenio da je objavljivanjem snimka na javno dostupnoj društvenoj mreži Spajić vređala dostojanstvo građana, posebno onih koji su bili izloženi ratnim stradanjima i da je takvim ponašanjem remetila suživot građana hrvatske i srpske nacionalnosti.

Sud je Svetlanu Spajić proglasio krivom za oba prekršaja. Izrečena joj je uslovna kazna od pet dana zatvora sa rokom provere od godinu dana, dok je zbog toga što nije na vreme prijavila boravak u RH kažnjena sa 50 evra. Kao olakšavajuće okolnosti sud je uzeo njeno priznanje, žaljenje, izvinjenje i obećanje da će sporni snimak ukloniti sa Instagrama.

U samom postupku Spajić je najpre rekla da se ne oseća krivom za narušavanje javnog reda i mira. Potvrdila je da je objavila snimak pesme i da je boravila kod prijatelja u Kaštelu Žegarskom, ali je navela da nije smatrala da je njenim izvođenjem narušen suživot građana. Kasnije je, nakon razvoja postupka i predloga tužilaštva za strože mere, promenila iskaz i priznala prekršaj. Prema objavljenim izveštajima, izrazila je žaljenje i spremnost da ukloni snimak.

Tako se jedna umetnica koja je u Žegar došla da peva tradicionalne pesme, kao što to čini godinama, našla u situaciji da joj se kao prekršaj stavlja na teret i javno izvođenje pesme stare tradicije u kojoj se pominje Krajina.

Boris Milošević: „Ovo je pogrešna procena, odluka i poruka suda“

Povodom slučaja Svetlane Spajić oglasio se i predsednik Srpskog narodnog veća Boris Milošević. On je na svom javnom Fejsbuk profilu objavio reakciju na presudu, ocenivši da je reč o pogrešnoj proceni, odluci i poruci suda. Milošević je podsetio da bi se, kada bi se sud samo malo više konsultovao sa enciklopedijama i istorijskim činjenicama, lako moglo videti koliko je pojam Krajina, odnosno krajiški, široko rasprostranjen u hrvatskom istorijskom i jezičkom prostoru. U tom kontekstu naveo je i činjenicu da brojna mesta i gradovi u Hrvatskoj imaju ulice koje u svom nazivu sadrže reč Krajiška.

- Svetlana Spajić nije nepoznata ili marginalna figura. Reč je o međunarodno priznatoj etnomuzikološkinji, tradicijskoj pevačici, pedagoškinji i kulturnoj aktivistkinji sa višedecenijskom, besprekornom karijerom - naveo je Milošević, ukazujući da je njen rad daleko iznad jedne izolovane interpretacije koja bi mogla biti predstavljena kao provokacija.

On je podsetio i na njene saradnje sa vodećim imenima savremene umetnosti, nastupe uz svetski poznate vokalne umetnike i muzičare, kao i na koncerte i predavanja u prestižnim institucijama, festivalima i koncertnim dvoranama širom sveta.

- Poseban značaj u njenoj karijeri ima album „Žegar živi“, snimljen 2008. godine u saradnji sa lokalnom zajednicom. Iste godine album je uvršten među 15 najboljih world music izdanja na uglednoj listi European World Music Charts, a njegov značaj prepoznat je i u stručnim krugovima kao jedan od važnih etnomuzikoloških poduhvata posvećenih očuvanju tradicionalne muzičke baštine na prostoru nekadašnje Jugoslavije. Godinama redovno održava radionice tradicijskog pevanja širom Hrvatske, na poziv brojnih, ne samo manjinskih udruženja, kulturnih institucija i etno festivala kojima se uvek odazivala - naveo je Milošević, dodajući da je njena kontinuirana saradnja sa hrvatskim kulturnim prostorom direktno suprotna slici izolovane, jednokratne „provokacije“ koja se sada gradi ovom sudskom odlukom i kroz medije.

- Svetlanu Spajić nisam upoznao, ali pratim njen umetnički rad. Umetnicu takvog kalibra svuda dočekuju s respektom i počastima. Trebalo bi da budemo srećni i zahvalni što dolazi i nastupa u našim ruralnim krajevima negujući tradicijske načine pevanja - naveo je predsednik SNV-a.
Na kraju je ocenio da je umesto priznanja za vrednost njenog umetničkog doprinosa, Spajić dočekala kaznu.

- Žao mi je što je umesto priznanja za vrednost svog umetničkog doprinosa, nažalost, dočekala kaznu. Ovo je pogrešna procena, odluka i poruka suda - poručio je Milošević.

Istoričar: „Krajina“ je deo hrvatskog istorijskog i jezičkog prostora

Na odluku suda osvrnuo se i hrvatski istoričar Branko Radonić, koji se dugo bavi istorijom Vrgorske krajine. Radonić je doktorand istorije na Filozofskom fakultetu u Splitu, istraživač istorije Vrgorca i predsednik Društva prijatelja vrgorske starine. Radonić je ocenio da je obrazloženje suda prema kojem pojam „Krajina“ u savremenoj Hrvatskoj ima negativnu i uznemirujuću konotaciju - potpuno neprihvatljivo.

Podsetio je da reč „Krajina“ pripada hrvatskom istorijskom i jezičkom prostoru vekovima i da se njome tradicionalno označavalo rubno, granično ili pogranično područje. Posebno je ukazao na Bašćansku ploču, jedan od najznačajnijih spomenika hrvatske pismenosti, na kojoj se pominje „Krajina“. Potom je naveo čitav niz istorijskih naziva: Vrgorska, Imotska, Cetinska, Kninska, Drniška i druge krajine.

Istorijsko značenje reči ne može se izbrisati zato što je u jednom kasnijem istorijskom periodu isti pojam dobio i političku konotaciju. Ukoliko bi se prihvatilo da sama reč „Krajina“ ima negativnu i uznemirujuću konotaciju, smatra Radonić, došlo bi se do apsurdne situacije u kojoj bi problematično postalo i pominjanje delova hrvatske istorije i kulturne baštine.

Decenije u službi tradicije

Da bi se razumelo zašto je ovaj slučaj izazvao toliko pažnje, neophodno je znati ko je Svetlana Spajić. Ona nije estradna pevačica koja je slučajno izvela staru pesmu. Ona je jedna od najpoznatijih interpretatorki srpske i balkanske tradicionalne vokalne muzike, istraživačica, pedagoškinja i kulturna aktivistkinja koja se više od tri decenije bavi očuvanjem arhaičnih oblika pevanja. Prema podacima Svetske muzičke asocijacije Srbije, Spajić se oko 30 godina posvećeno bavi zaštitom srpskog kulturnog nasleđa, istraživanjem i učenjem od starih tradicionalnih pevača. Njen repertoar obuhvata širok prostor na kojem su Srbi živeli ili žive, a tokom karijere učestvovala je u brojnim domaćim i međunarodnim muzičkim i pozorišnim projektima. Spajić istražuje način na koji se tradicionalna pesma prenosi sa generacije na generaciju, radi sa mladima, podučava tradicionalnom pevanju i nastoji da sačuva tehnike koje bi bez rada istraživača i samih tradicionalnih pevača mogle nestati.

Posebno mesto u njenom radu ima Dalmacija i Žegar

Album „Žegar živi“, koji je 2008. godine snimila sa srpskim povratnicima u Dalmaciji, postao je jedan od najvažnijih dokumenata tradicionalnog muzičkog nasleđa tog kraja. Album je, prema podacima East European Folklife Center-a, izabran među 15 najboljih svetskih world music izdanja 2008. godine.
Zato njen odnos prema Žegaru nije odnos nekoga ko je u to mesto došao prvi put da bi izazvao bilo koga. Naprotiv - njena veza sa Žegarom i tradicijom tog kraja traje godinama.

Od 2008. godine Spajić redovno učestvuje u programima i manifestacijama u Hrvatskoj posvećenim tradicionalnom pevanju i očuvanju izvornih načina pevanja. Njena pevačka družina izvodi najstarije oblike srpskog tradicionalnog pevanja, među kojima su ojkanice iz Dalmacije, potezalice iz Bosanske Krajine, gange iz Hercegovine i drugi arhaični oblici vokalne tradicije. Teško je, zbog toga, njen rad posmatrati izvan konteksta kulture, etnomuzikologije i očuvanja nematerijalne baštine. Ona je u Žegar dolazila da peva pesme koje je godinama istraživala, beležila i čuvala. I upravo zato je posebno neobično što je jedan od njenih starih tradicionalnih napeva sada postao predmet prekršajnog postupka.

Od Žegara do Njujorka

Svetlana Spajić je tokom karijere sarađivala sa nekim od najznačajnijih imena savremene umetnosti. Bila je deo projekta „Život i smrt Marine Abramović“, u režiji Roberta Vilsona. Njena pevačka družina nastupala je na festivalu WOMEX, u Amsterdamu, Njujorku i na brojnim drugim evropskim i svetskim scenama. Njen rad je prepoznat i u međunarodnim stručnim krugovima koji se bave tradicionalnom muzikom i nematerijalnim kulturnim nasleđem. Ali možda najbolji odgovor na pitanje ko je Svetlana Spajić stigao je 2024. godine, kada je dobila nagradu „Heroji nasleđa“. Nagradu su ustanovili Evropa Nostra Srbija i Delegacija Evropske unije u Srbiji, a dodeljuje se za izuzetan lični doprinos očuvanju kulturnog nasleđa. Spajić je nagrađena upravo za dugogodišnji rad na očuvanju i promociji nematerijalnog kulturnog nasleđa, posebno srpske i balkanske vokalne tradicije.

U obrazloženju nagrade navedeno je da se posebno istakla u istraživanju, dokumentovanju, interpretaciji, očuvanju i prenošenju tradicije novim generacijama. Istaknuto je i da njen rad predstavlja most između prošlosti i sadašnjosti, lokalnog i međunarodnog, te da kroz saradnju sa svetski priznatim umetnicima srpsko nematerijalno kulturno nasleđe predstavlja svetskoj publici. To je važno i zbog jedne činjenice koja se u ovom slučaju lako gubi iz vida: Svetlana Spajić se profesionalno bavi upravo onim što je sada dovedeno u pitanje - tradicionalnim pevanjem. Ona se ne bavi politikom, niti je njen profesionalni rad zasnovan na političkim porukama. Njen posao je da istražuje, uči, pamti, izvodi i prenosi tradicionalne pesme. Njen repertoar je, po prirodi stvari, stariji od današnjih političkih granica i savremenih značenja pojedinih reči. I tu se vraćamo na reč zbog koje je ovaj slučaj i postao predmet javne rasprave - Krajina.

Nije sporno da reč „Krajina“ u Hrvatskoj danas može da izazove različite asocijacije, posebno kod ljudi koji su preživeli ratove devedesetih. Ali isto tako nije sporno ni da ta reč nije nastala devedesetih godina.
Ona postoji u istorijskim, geografskim, jezičkim i kulturnim nazivima vekovima. Postoje istorijske knjige, arhivski dokumenti, muzejske postavke i naučni radovi u kojima se ta reč koristi bez ikakve veze sa Republikom Srpskom Krajinom. Ako je za prekršaj dovoljno da se u pesmi pojavi reč „Krajina“, bez obzira na njeno istorijsko, etnomuzikološko i tekstualno značenje, gde se onda postavlja granica?

Da li se i svaka tradicionalna pesma, uz folklor, običaje, većinu stvari vezanih za Srbe iz Hrvatske, mora tumačiti kroz političke događaje koji su se dogodili vekovima nakon njenog nastanka? I, možda najvažnije, da li se isti kriterijum primenjuje na sve izvođače, sve pesme i sve delove javnog prostora?
Ako se reč „Krajina“ u kontekstu jedne stare tradicionalne pesme smatra dovoljnim razlogom da se izvođenje protumači kao remećenje javnog reda i mira, šta je sa drugim pesmama u kojima se Krajina i Knin pominju u daleko novijem, ratnom i političkom kontekstu? Drugim rečima: ako je kriterijum sam termin „Krajina“, da li se isti kriterijum primenjuje i na pesmu Marka Perkovića Tompsona u kojoj se peva da će „ista goreti do Knina“? Jer ako se istorijska tradicionalna pesma iz XIX veka tumači isključivo kroz politički kontekst devedesetih, onda bi isti princip morao biti primenjen na sve pesme u kojima se koriste reči i simboli koji su u određenom istorijskom trenutku dobili sporno značenje.

Svetlana Spajić je u Hrvatsku dolazila godinama. U Žegar se vraćala kao umetnica koja je upravo tom kraju posvetila deo svog profesionalnog rada. Njena muzika je snimana, dokumentovana i predstavljala jedan deo kulturne baštine ovog prostora pred publikom širom Evrope i sveta.

Da li je u Hrvatskoj danas sporna sama reč „Krajina“  ili je sporno samo ko je izgovara, u kojoj pesmi i u kakvom kontekstu?

O slobodi umetničkog izražavanja, istorijskom nasleđu i jednakim merilima u savremenom hrvatskom društvu.

Ovaj tekst je sufinansiran od strane Ministarstva spoljnih poslova Republike Srbije - Uprava za saradnju s dijasporom i Srbima u regionuu okviru projekta „Informisanje i očuvanje identiteta srpske zajednice u Hrvatskoj“.