Trideset olujnih godina

Ponovo grmi na Svetog Iliju. Navukoše se oblaci, za’ladi, preseče se nebo i promeni boju, po koja kap kiše nakratko podraži užarenu i spaljenu zemlju. Ne miriše kao pred kišu. Iz potisnutog sećanja, kao po navici i večitom poređenju starije čeljadi, oživeše slike na prve avgustovske dane te 1995. godine. Opet priče o koloni, Srbima, izbeglištvu, stradanjima, zavežljajima u muci i brzini spakovanim, o tumaranjima i lutanjima, potrazi za najmilijima, o svemu onome što je trajno i u nepovrat obeležilo živote tada proteranih Srba iz Hrvatske. Priče o putu u nepovrat koji nikada nije nestao samo se, eto, nakon tri minule decenije, izračvao na toliko strana da ih niko više, baš poput stvarnog broja prognanih, izigranih i napaćenih ljudi, neće i ne može sa preciznošću izbrojati. Ostale su kuće, domovi, blago nezbrinuto, škole tek odmorile od đačke graje, tek pokošene njive i livade, neobrano grožđe u vinogradima, pristigle smokve, ali i crkve zagrljene grobovima onih koji svoje potomke ispratiše i ostadoše čekati na rodnoj grudi.

Na peti avgust sve je stalo i sve počelo

Ulaskom hrvatske vojske u Knin, zavijorila se hrvatska trobojnica na kninskoj tvrđavi. Srba više nije bilo, osim u tragovima onih koji su odlučili ostati, čuvati kuće i blago dok se njihovi ne vrate, verujući u obećanja i svako odsustvo krivice prema drugom, drugačijeg porekla i pripadnosti.
Gorele su srpske kuće, crkve, škole, domovi kulture, zadruge, štale sa vezanim životinjama, sve što bi srpsko u naznakama i tragovima moglo biti. Novi početak za one koji svoj „vojni” pohod nazivaju pobedom, akciju „legitimnom i čistom”, za državu u kojoj je preostale procente Srba lako izbrojati na prste jedne ruke, ali i za putnike u koloni žrtvovanih od strane vojno-političkih odluka onih koji o njima odlučivaše pa im, na kraju, i presudiše. Egzodusom krajiških Srba trajno, fizički i demografski rešeno je „srpsko pitanje”, Hrvatska je postala „slobodna i oslobođena”, a akcija „Oluja” vojno uspešna operacija koju samo Srbi koji su ostali u svojim domovima nisu uspeli da prežive. Ubijani su ili živi spaljivani.

Kako žive Srbi u Hrvatskoj trideset godina nakon „Oluje” najučestalije je pitanje, isključivo u ove avgustovske dane, koje zanima sveopštu srpsku javnost van granica RH. Brojne televizijske ekipe, po uredničkoj politici i zadatku pristigle iz Republike Srbije, Bosne i Hercegovine, Republike Srpske, ali i one sa inostranim sedištima i dopisništvima u regionu, gotovo su se sudarale poslednja dva dana po Kninu, Biskupiji, Kistanjama i okolnim selima.  Nije bilo lako naći raspoloženog sagovornika na aktuelnu temu, koji bi adekvatan odgovor dao i na potpitanja vezana za Zakon o grobljima iniciran od strane Domovinskog pokreta, kao ni na nedavno održani koncert MPT-a u Zagrebu na kojem se okupilo nešto manje od pola miliona Hrvata, a tokom kojeg se, kao pre deceniju u Kninu, ponosno uzvikivao ustaški pozdrav „Za dom spremni” uz obeležja i postupke koji su upotpunili atmosferu domoljublja.

Uzevši u obzir podatke poslednjeg popisa stanovništva, po kojem u RH živi svega 123 892 Srba, ili 3,2 odsto od ukupnog broja stanovnika, dok ih je po predratnom popisu iz 1991. godine na području današnje Hrvatske živelo 581 633, nije teško zaključiti zašto je među ovdašnjim Srbima, još uvek nazivanim „povratnicima” teško naći raspoloženog sagovornika da tumači status svojih sunarodnika u državi Hrvatskoj. Učesnici kolone, izbeglice, prognani, povratnici, s večitim žigom Srba koji nikada nisu dobili status ljudi, stradalnika u nevolji, već trideset godina unazad, čini se, bili su i ostali samo resurs kojim se manipuliše, deo naroda čija se tragedija koristi za potrebe političkih režima i obračuna, kako u Hrvatskoj tako i u matičnoj im državi. Da nije tako, možda bi se o problematici, borbi za opstanak, spornim zakonima na štetu naroda koji na ove prostore nije došao ni juče ni pre trideset godina, već ih naseljava vekovima, o mukama oko povratka i obnove porušene im imovine, izgubljenim pravima, pustim selima i zapuštenim grobljima, neobnovljenim crkvama, neasfaltiranim putevima i bezvodnim selima, ali i svim ostalim lošim i onim dobrim stvarima o nastojanjima u očuvanju verskog, nacionalnog i kulturnog identiteta Srba u Hrvatskoj, brinulo, pitalo i pisalo i ostalih 363 dana u godini. Često nazivani statističkom greškom, povratnicima, od mnogih sunarodnika „pokatoličenim Srbima”, neretko izdajnicima koji su se vratili da bi ćutali, onima koji su sad isti kao „oni” i veru za večeru prodali, ali nepošteđeni ni od Hrvata za koje su i dalje „četnici, traktoristi, okupatori i zlikovci” koje treba nova „Oluja” počistiti, večito između borbe za opstanak i političkih previranja, reklo bi se da su istrajni, odlučni, očeličeni ili već oguglali i najčešće sami sebi prepušteni.

Početak druge avgustovske nedelje u Hrvatskoj protiče u znaku „Dana pobede i domovinske zahvalnosti”, paradama na moru, kopnu i u zraku, koncertom Tompsona u Sinju i završnim slavljem u Kninu. Ko će snažniju domoljubnu poruku poslati, ko će od držanog vrha prvi red gde zauzeti, čija će iskustva iz ratnog perioda glasnije odjeknuti biće, kao i svake godine, najvažniji utisci i poruke poslane sveopštoj javnosti.
Nešto ranije, stradanje srpskog naroda tokom i nakon vojno-policijske akcije „Oluja” obeleženo je skupom u Sremskim Karlovcima pod nazivom „Oluja je pogrom - pamtimo zauvijek”, odakle su politički predstavnici Republike Srbije i Republike Srpske „zahvalili krajiškim Srbima na ljubavi prema matičnoj državi i napretku kojem doprinose razvoju Srbije”, uz izvinjenje što u izbegličkoj koloni u kojoj su pristigli: „Nisu dočekani kako priliči”, ali i da „Nema oprosta za stradanje u „Oluji”, uz potresne ispovesti preživelih čiji su najmiliji ubijeni, nestali, a oni proterani sa svojih ognjišta tokom te akcije 1995.godine.

Centralna komemoracija SNV-a

U Donjem Žirovcu, selu između Gline i Dvora na Uni, održana je centralna komemoracija Srpskog narodnog veća povodom 30. godišnjice stradanja Srba u „Oluji”. Pripadnici hrvatskih jedinica i Armije BiH u tome su mestu, te obližnjim Ravnom Rašću i Donjem Klasniću, napali i usmrtili 78 osoba srpske nacionalnosti u izbegličkoj koloni koja se kretala prema granici sa Bosnom i Hercegovinom.

U susret vojnoj paradi i drugim svečanostima obeležavanja 30. godišnjice vojno-policijske operacije „Oluja”, nevladina organizacija Dokumenta predstavila je rezultate dela svog opsežnog istraživanja „Ljudski gubici 1991-1995 u Hrvatskoj”, a koji se odnose upravo na poslednje razdoblje tadašnjeg rata u zemlji. Po njihovim podacima 2 353 osobe vode se kao potvrđene ili delimično potvrđene žrtve rata, a 126 osoba ne smatra se žrtvama rata, jer je utvrđeno da su tada izgubile život uglavnom nezavisno o ratnim akcijama, od bolesti ili u određenoj nesreći. Dokumenta upućuje poziv svima koji raspolažu nekim korisnim podatkom ili žele nadopuniti postojeća saznanja, da im se jave, uz garanciju zaštite identiteta.

Predstavljači istraživanja naglasili su da im je potrebna svaka pomoć u poboljšavanju njihova popisa, bilo dodavanjem detalja ili ispravljanjem eventualnih grešaka, jer sadašnja kvaliteta podataka izrazito varira uled manjka ili nepouzdanosti izvora. Popis, iako još uvek preliminaran i nedovršen, donosi i brojne lične podatke žrtava pa su uz ime i prezime, navedeni i pol, ime oca, ime majke, datum rođenja, mesto rođenja, županija i mesto prebivališta, državljanstvo, nacionalnost, institucija i broj traženja osobe, status, oružana snaga, županija stradanja, lokacija, mikrolokacija, tip stradanja, datum. Od navedene 2353 osobe u prvoj kategoriji, 1747 njih je srpske nacionalnosti, a 466 hrvatske, dok je njih 11 drugih nacionalnosti, a za 128 osoba nema pouzdanih informacija o nacionalnoj pripadnosti. Da su se istim pristupom prema žrtvama odnosile političke i intelektualne elite u obe države, „koristeći” žrtve rata kao svedoke čija bi sećanja na prošlost doprinela pronalasku i identifikaciji njihovih stradalih, njihovne državne politike sećanja ne bi dodatno narušile neoporavljene međunacionalne i međunarodne odnose, a osuda zločina i procesuiranje onih koji su ih činili, zasigurno bi bili važniji zadatak od nadglašavanja u domoljubnim narativima.

U jazu između jednih i drugih, Srbi u Hrvatskoj, kao i Srbi iz Hrvatske koji su svoje dolaske na grobove predaka i kućne pragove sveli na povremene ili trajno precrtane, potragu za nestalima, borbu za oduzetu imovinu i porušena imanja, neobnovljene hramove, zarasle nadgrobne spomenike ćirilicom ispisane, nepriznate godine radnog staža u ratnom periodu, pravo na slobodu očuvanja identiteta, jezika i pisma, pa i sve ostalo što ih je ratom obeležilo i osakatilo, moraće nastaviti kao i prethodne tri decenije.
Nakon petog avgusta doći će i nove, mnogima izuzev Srba iz Hrvatske manje važne godišnjice, poput one u Uzdolju, Gruborima, Varivodama, Gošiću i ostalim mestima na prostoru Dalmacije, Like, Korduna i Banije gde su svoje zemne ostatke ostavili oni koji nisu strahovali što su Srbi, verujući da im ni jedan Hrvat, hrišćanin, katolik, zbog toga neće uskratiti pravo na život.

Dolaskom jeseni realno stanje stvari potisnuće uzavrelu „letnju sezonu”. Stotine hiljada Hrvata koji se kunu u domoljublje i vernost otadžbini vratiće se svojim sigurnijim adresama u Nemačkoj, Irskoj i nekoj zemlji trećoj. Srbi iz Hrvatske, sa adresama u Srbiji, ili van granica matice, ponovo će se podeliti u borbi za slobodu i prava istog, svog naroda.

U Jagodnjaku neće biti priprema kulena za zimu zbog masovne eutanazije svinja. U selima oko Knina, Biskupije, Vrlike, Drniša i ostalih mesta „bedreničkog distrikta” stočari će sa zebnjom čekati hoće li i njihove životinje (krave, ovce i koze) eutanazirati, ili će uginuća nastaviti, ili će započeto vakcinisanje spasiti i blago i ljude koji od njega zavise. Milica Stojanac već neko vreme „ore nebeske njive” pa u njenom Dabru niko od Srba više nema. I Momir Bilić je za sobom ostavio selo Civljane pusto. Iza Boje Kovačević na Uništima je ostalo četvoro vremešnih Hrvata da, nakon poslednje Srpkinje, selo drže u životu. Kroz brojne zaseoke Plavna, Strmice, Polače, ali i širom Like, zimi već odavno nema ko da korača.

Demografija i iseljavanje u poslednjih deset godina ostavili su RH bez više od 400 000 stanovnika. Početkom godine na njihova mesta došlo je oko 136 000 stranih radnika, mahom iz Nepala, Indije, Filipina, BiH, Srbije.

I struje je nestalo, kao onda. Grmi. Trideseta olujna godina.  

*Ovaj tekst je nastao u sklopu projekta „Tu gdje živimo“ koji je podržao Fond za poticanje pluralizma i raznovrsnosti elektroničkih medija Agencije za elektroničke medije.