U Srbu obeležena 85. godišnjica ustanka naroda Hrvatske

Polaganjem venaca kod Spomenika ustanku naroda Hrvatske, prigodnim govorima i kulturno-umetničkim programom, u ličkom mestu Srb obeležena je 85. godišnjica ustanka iz 1941. godine. Komemorativni skup organizovali su Srpsko narodno veće i Savez antifašističkih boraca i antifašista Hrvatske, uz prisustvo brojnih predstavnika srpske zajednice, antifašističkih organizacija, javnog i političkog života. Učesnici skupa podsetili su da je ustanak u Srbu predstavljao jedan od prvih organizovanih oružanih otpora ustaškom režimu Nezavisne Države Hrvatske i okupacionim snagama na prostoru današnje Hrvatske, ističući njegov istorijski i antifašistički značaj.

Ustanak kao odgovor na teror NDH

Predsednik Samostalne demokratske srpske stranke i saborski zastupnik Milorad Pupovac poručio je da su stanovnici ovog kraja pre 85 godina ustali kao odgovor na državni teror Nezavisne Države Hrvatske. Podsetivši na istorijske okolnosti u kojima je došlo do ustanka, Pupovac je naveo da je već u prvih sto dana postojanja NDH doneto gotovo trideset zakonskih odredbi čiji je cilj bio društveno isključenje, fizičko uništenje i poništavanje identiteta Srba, Jevreja i Roma, kao i progon svih politički naprednih i antifašistički opredeljenih Hrvata.

- Ni u kojoj od njih nije bilo slova o ljudskim, građanskim i manjinskim slobodama i pravima. Bilo je mnogo slova o prekim sudovima za one koji su mogli biti protiv takve države i tako branjene časti hrvatskog naroda, kao što su bili mnogi politički napredni i antifašistički opredeljeni Hrvati. U prvih sto dana otvoreni su mnogobrojni zatvori, brojni logori i gotovo nepobrojiva mesta likvidacija i stratišta. Pojedinačne, grupne i masovne likvidacije Srba, a potom Jevreja, Roma i Hrvata antifašista započele su već 10. aprila. Tom zločinstvu u prvih sto dana svoje vlasti naročito su bili posvećeni na području Banije, Korduna, Like, Bosanske krajine i istočne Hercegovine. Nije bilo dana da nisu ubijali. Teror u svim njegovim najsurovijim oblicima, kao što su zastrašivanje, pljačkanje, paljenje, premlaćivanje, silovanje i ubijanje, bio je način kako se ustaška vlast odnosila prema rasnim, verskim, etničkim, kulturnim, idejnim i misaonim razlikama. To je činila i ovde, na području Srba, odnosno kotara Donji Lapac. Ovde je prvih dana jula 1941. najpre u Suvaji, zatim u Osretku, a potom u Bubnju, u tri dana, pobila blizu 500 žena, devojaka, dece i staraca. To je učinjeno pod zapovedništvom Maksa Luburića. Pre toga su, od 19. do 20. juna, od ustaša iz Boričevca i Kulen Vakufa stradali meštani jedanaest sela. Njih 154, od čega 65 iz Nebljusa. Ovdašnji Srbi pre 85 godina ustali su zbog takvog državnog terora NDH.  Po svemu što znamo iz teorije i istorijske prakse, to je bio legitiman čin otpora - istakao je Pupovac.

Pupovac je naveo i da su nastojanja da se ovaj ustanak proglasi spornim ili četničkim opasna za budućnost, jer zatamnjuju istorijski smisao antifašizma.

- Nastojanja koja godinama gledamo, slušamo i na druge načine osećamo, da se ovaj ustanak ospori, proglasi kontroverznim ili četničkim, loša su za ovu zemlju. Ispražnjavanje i zatamnjivanje istorijskog sadržaja antifašizma moglo bi predstavljati veliku opasnost za budućnost slobode u Hrvatskoj, postjugoslovenskom prostoru i prostoru Evrope. Na kraju, ovaj ustanak nije bio samo borba za goli život, već i za život u slobodi i jednakosti, za život u miru. Sada, kada je mira, slobode i jednakosti sve manje, treba koristiti svako mesto gde ih je istorija iznedrila, a ideje o njima obnavljati ili ponovo pronalaziti. To je smisao našeg okupljanja u Srbu na 85. godišnjicu ustanka naroda Hrvatske. I ako vas, koji ste ovde okupljeni, obeshrabruju poruke rata, neslobode i nejednakosti koje čujemo oko sebe, u današnjoj Evropi i svetu, setimo se da su naši preci, hrvatski i jugoslovenski partizani, u težim vremenima izabrali bratstvo, slobodu i jednakost protiv sila neslobode i nejednakosti. Neka je večan pomen svim nevino stradalim civilima pre, za vreme i nakon ustanka. Neka je trajna slava onima koji su ustali protiv terora ustaške NDH - poručio je u svom govoru predsednik SDSS-a.

Upozorenja na reviziju istorije i relativizaciju ustaštva

Pored Milorada Pupovca, prisutnima su se obratili i predsednik Saveza antifašističkih boraca i antifašista Hrvatske Franjo Habulin i predsednik Antifašističke lige Zoran Pusić. Oba govornika ukazala su na sve prisutnije pokušaje revizije istorije i relativizacije ustaštva, naglašavajući da antifašističko nasleđe pripada svim narodima koji su učestvovali u borbi protiv fašizma.

- Vrlo dobro znamo šta danas obeležavamo i čega se sećamo. Iskra ustanka zapaljena je u Brezovici, a svom snagom rasplamsala se ovde u Srbu. To je bio ustanak Srba i Hrvata, koji je predvodila Komunistička partija Jugoslavije na čelu sa Josipom Brozom Titom. U ratu su poraženi oni koji su osramotili hrvatsko ime i hrvatski narod - istakao je, između ostalog, Franjo Habulin.

- Organizatori ustanka bili su članovi Komunističke partije Marko Orešković, Gojko Polovina, Nikola Vidaković, Đoko Jovanić, Dušan Mileusnić i mnogi drugi, i njihova imena, kao u starim pričama o herojskim podvizima, treba pominjati, jer oni koji su organizovali ustanak protiv fašizma, kada je on u svojoj okrutnosti dostigao apsolutno zlo, kada je ubijao ljude po rasnim zakonima, kada je izgledao nepobediv, a izgledi u borbi s njim gotovo nikakvi, zaslužuju najdublje poštovanje. Danas smo, nažalost, svedoci pokušaja relativizacije ustaštva i umanjivanja značaja antifašističke borbe. Upravo zato je važno da se ovde okupljamo i podsećamo na istorijske činjenice - poručio je Zoran Pusić.

Skupu u Srbu prethodilo je polaganje ruža na Partizanskom groblju, gde su se okupljenima obratili saborska zastupnica SDSS-a i zamenica predsednika Srpskog narodnog veća Anja Šimpraga i predsednik Zajednice udruženja antifašističkih boraca i antifašista Splitsko-dalmatinske županije Juraj Krstulović. Obeležavanju su prisustvovali i bivši predsednik Republike Hrvatske Stipe Mesić, kao i borac Šeste ličke divizije Šime Mudrovčić.

Nakon komemorativnog dela programa, kod spomenika su položeni venci u znak sećanja na žrtve fašističkog terora i učesnike ustanka. Obeležavanje je nastavljeno tribinom posvećenom događajima koji su prethodili ustanku, samom ustanku i vremenu koje je usledilo nakon njega. O istorijskom kontekstu i značaju ovih događaja govorili su istoričari dr Igor Mrkalj i dr Ivo Goldštajn, uz moderaciju istoričara Milana Radanovića.

Ovaj tekst je sufinansiran od strane Ministarstva spoljnih poslova Republike Srbije - Uprava za saradnju s dijasporom i Srbima u regionu u okviru projekta „Informisanje i očuvanje identiteta srpske zajednice u Hrvatskoj“.