Između Dunava i Drave (3)

Trpinja je opština sa istoimenim naseljem koja se nalazi u istočnoj Hrvatskoj, smeštena na cesti koja povezuje Vukovar i Osijek. Opština je nastala 1992. godine izdvajanjem iz Opština Vukovar, sadrži još šest mesta koja su uglavnom naseljena srpskim stanovništvom: Bobota, Bršadin, Ćelije, Ludvinci, Pačetin i Vera. Ime Trpinje prvi put se pominje 1329. godine u istorijskom dokumentu koji se danas čuva u Budimpešti, glavnom gradu Mađarske. Sela koja se nalaze u pomenutoj opštini zadnjih stotinu godina svakako privlače pažnju, kako okolnog stanovništva, tako i medija.

O Trpinji je do sada napisano ukupno pet knjiga, a autori su im po rođenju Trpinjci. Svaka napisana knjiga daje dodatni pečat autorovog viđenja sela. Knjige govore o nastanku Fudbalskog kluba ,,Sinđelić’’, zatim istoriji trpinjske škole i crkve, značajnim ličnostima sela, a jedna od poznatijih knjiga je svakako ,,Trpinjo, ja sam tvoje dete’’ Živojina Manojlovića, koji je tom prilikom pisao o običajima koji su se nekada provodili u ovom kraju. Manojlović je nastojao da kroz knjigu, opisivajući narodne običaje, verovanja i dostupnu fotodokumentaciju dočara čitaocima ambijent sela koja se nalaze između Dunava i Drave. Meštani pomenutih sela, kako Trpinje, tako i Dalja, Borova, Vere i Bršadina, oduvek su bili marljivi i jedni od boljih ratara i stočara u Hrvatskoj. Svako ko je živeo od zemlje znao je da za kvalitetan rast i razvoj biljaka potrebno je dobro seme, dobro vreme, dosta kiše, ali i sreće. Kišu bi prizivali običajem po imenu Dodele, a sreću puštanjem i nagrađivanjem kraljica na praznik Duhove. Verovalo se da će darivanje kraljica u kuću doneti plodnost.

U odnosu na sela Srema, Banata, Bačke, Baranje i Slavonije, običaj „vođenja kraljica“ najduže se zadržao u selu Trpinja. Prema istraživanjima autora pomenute knjige i dostupnih fotografija, običaj je u selu trajao do 1972. godine.

- U kraljice sam išla sve dok se nisam udala, što znači do neke 1970. godine. U to vreme vođenje kraljica je bila velika čast. Obilazak bi trajao ceo dan, dokle god ne posetimo svaku kuću u Trpinji, a sutradan bi traktorima obilazili kuće u komšijskom selu Boboti jer su oni prestali ići u kraljice. Tada nisu bile dostupne bogate haljine i kecelje koje danas imaju u folkloru. Nošnju su nam šile majke i bake i one su toliko kvalitetne da ih i danas imamo – rekla je jedna od učesnica kraljičke povorke Milica Vukajlović.

Odevanje kraljica

Dok u crkvi traje bogosluženje, u kući jednog od „kraljeva“ oblače se buduće kraljice u „kraljičku odoru“. Kraljice i kraljevi na glavi imaju šešir ukrašen cvećem i svilenim trakama koje se stapaju sa raspuštenom kosom, dok su im vratovi obogaćeni strukom seferina ili nekim drugim ukrasima od plemenitog metala. Snaša je odevena u belu haljinu, nalik venčanici, okićena seferinima, a na glavi nosi veo ili venac. U rukama ima četvrtastu ili okruglu metalnu kutiju za poklone koje kraljice dobivaju u novcu. Deveri su devojke koje vode snašu, odevene u svečanu slavonsku ili sremsku nošnju. Jajari kao jedini momci povorke prate kraljice u njihovom pohodu, obučeni u svečanu sremsku ili slavonsku nošnju, sa veš-korpom u rukama. Kada u svetom hranu završi bogosluženje, odevene u duge bele haljine sa cvećem okićeni mačevima, formiraju kraljičku povorku i kreću prema kući mesnog sveštenika. Pre ulaska u sveštenikovu kuću kraljice pevaju:

„Paun dolom šeće,

paun dolom, mile, šeće,

Vije mu se perje,

Paun dolom, mile, šeće,

Kao u junaka,

Kao u junaka, mile,

Kraljevića Marka,

Kao u junaka Mile,

Ispod vinograda,

Ispod vinograda

Ispod vinograda, mile,

Debelog hlada,

Ispod vinograda, mile,

Debelog hlada.“

Kada kraljička povorka uđe u kuću sveštenika, gde ih dočekuje sveštenik sa svojom porodicom, kraljice pevaju:

„Ovde mi dođosmo,

Ovde mi dođosmo, mile,

Ovde nama kažu,

Ovde nama, mile kažu,

Gospodski su dvori,

Gospodski su, mile dvori,

Okićeni smiljem…“

Nakon završenog obreda, sveštenik blagosilja povorku te ih daruje odgovarajućim poklonima. Kraljice se vraćaju u prvobitnu formu i započinju sa posećivanjem seoskih kuća. U rukama, savijenim u laktu, uspravno držeći mačeve, pogledom u ravnini očiju, uspravnog držanja tela, uz pratnju svirača kraljice kreću u ophodnju po selu. Nakon što su ispevale kraljičku pesmu, domaćina koji ih čeka pred kapijom svog domaćinstva upitaju da li prima kraljice. Ukoliko je odgovor potvrdan, kraljice ulaze u dvorište gde ih dočekuju ostali članovi porodice. Kraljice se u dvorištu raspoređuju na sledeći način: Domaćin sa svojom porodicom stoji ispred trema ili ulaza u kuću, levo od domaćina i njegovih ukućana stoje dva kralja, barjaktar, svirač i jajari. Desno od domaćina stoje dve kraljice. Nasuprot domaćinu i ukućanima, na stolici sa jastukom, koju je u međuvremenu donela domaćica, sedi snaša, a sa njene leve i desne strane stoje deveri.

- Cela povorka stoji, jedino je snaša smela sesti. Sada vidim da se u nekim selima to radi pogrešno. Snaša u rukama ima kutiju kojom zvecka, kako bi dala do znanja da se povorka treba nagraditi onim što domaćini imaju. Ako domaćin ima dvoje dece, a jedno od njih je muško, obred započinje „darivanjem sablje“ . Jedna od učesnica dečaku u ruke daje sablju i čestita mu. Nakon nekog vremena učesnica uzima sablju nazad – rekla je nekadašnja učesnica kraljica, koja svake godine prima kraljice u svoje domaćinstvo i divi se lepoti srpskog običaja koji se i dalje neguje u njenom selu.

Pesme kraljičkog obreda su varirale s obzirom ko ih dočekuje u datom domaćinstvu. Postoji pesma za kućanstva u kojima ima muško i žensko dete, domaćinstva u kojima ima dve ćerke, a i ona u kojima ima „momče neženjeno“. Svaki ispevani stih prizivao je plodnost, ženidbu, udaju i sreću onima koji su pustili kraljice. Bilo je stanovnika koji nisu verovali u moć kraljičkog obreda pa su kraljice terali su vrata, ali onda bi ispred njihove kuće odzvanjalo:

„Ova kuća pusta,

Ova kuća, mile, pusta

Ne imala društva

Ne imala, mile, društva

Samo jedna žena

Samo jedna, mile, žena,

I to od kamena.“

Nastaviće se…