Nastanak i nestanak vukovarskog „Vuteksa”(3)

Razvoj Vuteksa nakon Drugog svetskog rata

Mašine koje su u Vukovar iz Češke i Nemačke uvezli njihovi prijašnji vlasnici Stolin i Miler nisu bile nove ni kada su fabrike otvorene, a kada se tome doda i neadekvatno održavanje tokom rata jasno je u kakvom su stanju bile nakon njega.

Tri godine nakon rata preduzeće je koliko-toliko osposobilo mašine koje su od tada redovno održavane, a postepeno je rešavan i nedostatak stručnog kadra. Tokom pedesetih godina prošlog veka preduzeće je već podmirivalo pedeset procenata domaćih potreba u robi koju je proizvodilo, a 1953. počelo je i da je izvozi. Sve do tada preduzeće se nije bavilo izvozom svojih proizvoda iako je izvoz bio najlakši način da se dođe do preko potrebnih deviznih sredstava. Tako je u drugom polugodištu 1953. u Etiopiju izvezeno 5000 pokrivača i isto toliko u Francusku. Već za sledeću godinu planirano je da se izvoz poveća na 100 000 pokrivača u vrednosti od 150 miliona dinara. Do 1957. godine u „Vuteksu” je već radio 791 radnik, a fabrika je proizvodila više od 1 750 000 kvadratnih metara pokrivača.

Iz godine u godinu rastao je i broj zaposlenih. Tako je 1959. u „Vuteksu” radilo 859 radnika, naredne 1960. broj radnika se popeo na 919, 1961. zaposlenih je bilo 948, a 1962. godine broj je premašio hiljadu i popeo se na 1049 radnika.

Pred kraj šezdesetih godina prošlog veka i ulaganja u modernizaciju i proširenje proizvodnih kapaciteta bila su sve intenzivnija. Mašine su nabavljane u instranstvu, dok su se sirovine i pomoćni materijali i dalje nabavljali u zemlji. Uz već postojeći asortiman proizvodnje od viskoznih vlakana, započela je proizvodnja pokrivača od vunenih vlakana, životinjskih dlaka i sintetičkih poliesterskih i akrilnih vlakana. Započela je i proizvodnja netkanog tekstila za odevnu, obućarsku i automobilsku industriju te industriju nameštaja. Proizvodnja prekrivača koja je 1955. iznosila 638 950 komada, nakon modernizacije 1975. godine bila je povećana na 1 863 440 komada.

Početkom sedamdesetih rekonstruisana je predionica i uz nju je podignuta nova tkaonica. U njih je uvedena najnovija tehnologija koja je omogućavala proizvodnju najkvalitetnijih pokrivača. Izgrađena je i nova tvornica autopresvlaka za sve tipove automobila. Bila je to jedna od najvećih tvornica te vrste u Evropi.

Preduzeće je 1973. reorganizovano. Osnovano je šest tzv. Osnovnih organizacija udruženog rada (OOUR-a) i to Klasična proizvodnja, Netkani tekstil, Proizvodnja velura i autopresvlaka, Pomoćna delatnost, Komercijala i Zajedničke službe. Novom reorganizacijom koja je provedena 1975. godine uspostavljena su tri OOUR-a i to Proizvodnja pokrivača i tkanina, Proizvodnja netkanih tekstilnih proizvoda i Proizvodnja i finalizacija pletiva i autopresvlaka. Preduzeće je do 1980. godine zapošljavalo 1670 radnika i proizvodilo 2 300 000 pokrivača.

Pred kraj osamdesetih i početkom devedesetih više od 70 odsto ukupne proizvodnje „Vuteksa” otpadalo je na izvoz širom sveta, koji je naročito bio intenzivan na tržišta Nemačke, Švedske, SSSR-a, SAD-a, Kuvajta, Sudana, Alžira, Kine i Japana. „Vuteks” se zahvaljujući tome svrstao među najveće evropske proizvođače tekstilnih pokrivača, tačnije, bio je drugi po veličini u Evropi. Važnu ulogu u izvozu imao je moderan dizajn i kvalitet pokrivača koji su mogli da se peru i hemijski čiste, a bili su namenjeni za bolnice i hotele.

Radnike školovali u vlastitoj školi

„Vuteks” je 26. avgusta 1960. godine u Vukovaru osnovao i vlastitu Srednju tekstilnu tehničku školu za obrazovanje kvalifikovanih radnika i tehničara kojih je u industriji tekstila hronično nedostajalo, a razvoj proizvodnje je naglo napredovao. Nastava je otpočela 7. oktobra iste godine i u prvom redu bila je potrebna obuka za prelce, tkalce i oplemenjivače, a kasnije je program dopunjen i osposobljavanjem pletača. Najpre je trebalo dodatno obučiti nekvalifikovane radnike koji su već bili zaposleni u proizvodnji. Iako je škola u početku imala samo tri učionice i nije imala sopstvene radionice za praktičnu obuku nastava je ipak davala dobre rezultate.

Nastava u tekstilnoj školi

Nova zgrada Školskog centra tekstilne struke nastala je adaptacijom bivšeg Doma za nezbrinutu decu sagrađenog još 1940. godine. Zgradu u Pionirskoj ulici (danas E. Kvaternika) je Školskom centru dodelila Skupština opštine Vukovar. Svečano je otvorena 2. oktobra 1971. godine, a već dva dana kasnije počela je i nastava. Škola je imala učionice, kabinete za pojedinačna stručna područja proizvodnje tekstila, za matematiku i fiziku. Imala je hemijsku laboratoriju, praktikume i biblioteku. Osnivač škole bila je Vukovarska tekstilna industrija, a u njoj su se školovale nove generacije stručnih kadrova tekstilne struke, KV radnika, tekstilnih tehničara i raznih specijalizanata. Bila je usmerena na predionička, tkalačka, pletačka i oplemenjivačka (bojadisersko-apretarska) zanimanja. Svima koji su ovde osposobljeni za razna tekstilna zanimanja posao u „Vuteksu”, „Iteksu” i drugim fabrikama na ovom području bio je obezbeđen.

U vreme otvaranja škole u tekstilnoj industriji Vukovar bilo je malo obrazovanih radnika. Radnici su bili priučeni, a školovani radnici dolazili su iz Školskih centara Zagreba, Varaždina i Duge Rese. U to vreme bilo je jedva šezdesetak kvalifikovanih radnika da bi do 1991. godine u Vuteksu radilo preko 60% stručne radne snage pri čemu je Tekstilna škola u Vukovaru odigrala značajnu ulogu. Kao i „Vuteks” i ova škola više ne postoji, ostala je samo zgrada u kojoj se danas nalaze Radio „Dunav” i Zajedničko veće opština.

Prvog tekstilnog inženjera „Vuteks” je dobio 30. aprila 1970. godine. Bio je to Antun Novota koji se u „Vuteksu” zaposlio još 1958. godine i iste kao stipendista otišao na Višu tehničku tekstilnu školu u Beogradu. Nakon što je 1961. godine diplomirao stekavši zvanje pogonskog inženjera bio je rukovodilac pogona tkaonice i dorade. Zbog čestih personalnih promena tehničkog direktora tek 1967. godine uhvatio je priliku da završi i drugi stepen obrazovanja i da se kao redovan student treće godine Fakulteta za privredne nauke i tehnologiju u Ljubljani upiše na tehničko odeljenje. Nakon završene treće godine nastavio je rad u „Vuteksu”, a četvrtu godinu na istom fakultetu završio je kao vanredni student.

Plate radnika premašivale republički prosek SR Hrvatske

Iako su vuteksove mašine i ljudi radili ponekad i u četiri smene, ipak nisu uspevali da zadovolje potražnju na tržištu, a proizvodili su 1,8 miliona ćebadi, 300 000 metara dekorativnih tkanina i 100 000 kompleta auto-presvlaka za sve vrste vozila. Glad tržišta za vuteksovim proizvodima povećala je i radnički standard.

Prosečne mesečne plate u „Vuteksu” dugo su bile najbolje u vukovarskoj opštini i iznad republičkog proseka tadašnje SR Hrvatske. Svaki član kolektiva je za godišnji odmor primao regres i besplatan prevoz do Jadranskog mora i odmarališta s kojima je fabrika sklopila aranžmane. Radnici su mogli sami da odaberu odmaralište u kom su hteli da provedu letnji odmor. 

Otvorenje nove vuteksove zdravstvene stanice 1961. godine

U „Vuteksu” je 1955. godine otvorena i industrijska ambulanta u kojoj su brigu o zdravstvenom stanju radnika vodili jedan lekar po potrebi i jedna medicinska sestra koja je radila u punom radnom vremenu. Prednosti su bile velike jer radnici nisu morali da čekaju na lekarske preglede, a medicinsko osoblje ambulante dobro je poznavalo radnike i uslove rada. Te prednosti dovele su do izgradnje nove ambulante u kojoj su se, pored redovnih, mogli vršiti i specijalistički pregledi. Novoizgrađena zdravstvena stanica otvorena je 23. januara 1961. godine. Već 3. maja naredne godine u „Vuteksu” je pored zdravstvene otvorena i stomatološka ambulanta čime je briga o zdravlju radnika podignuta na još viši nivo. Vremenom je ambulanta dobila i ginekologa te vlastitu biohemijsku laboratoriju.

U krugu fabrike bio je restoran, u kojem su zaposleni mogli jeftino da kupe topli obrok. Za svaku godinu radnog staža radnik je dobijao mesečni bonus, a po trideset radnika godišnje dobijalo je kredit za izgradnju kuće, a njih desetak i stan. 

Deca zaposlenih žena bila su u fabričkom smeštaju ili u dnevnom boravku u školi. Oni koji su odlazili u penziju dobijali su kao otpremninu dve, tri, pet ili najviše osam mesečnih plata, zavisno od vremena provedenog u „Vuteksu”.

Nastaviće se

Izvori:

• VUTEKS, monografija izdata 1960. godine povodom 30. godišnjice postojanja
• Petar SEMENIĆ: Razvoj industrijske proizvodnje tekstila u Vukovaru od 1900. do 1991. godine, Tekstil 46 (7) 363-381 (1997).
• VUTEKS – list radnog kolektiva vukovarske tekstilne industrije, Godina druga, Br. 2 od 24. januara 1961. Tekst: Otvorena je tvornička zdravstvena stanica.
• VUTEKS – list radnog kolektiva vukovarske tekstilne industrije, Godina deseta, Br. 86 od 15.maja 1970. Tekst: Antun Novota, prvi tekstilni inženjer u našem poduzeću.
• https://www.index.hr/magazin/clanak/skoro-svaka-kuca-na-ovim-prostorima-je-nekad-imala-proizvod-ove-vukovarske-tvornice/2319302.aspx