Rečna plovidba i brodogradnja u Vukovaru (1)

Parbrod DDSG-a na pristaništu u Vukovaru

Vukovar leži na ušću Vuke u Dunav, što ga je kroz vekove činilo jednim od najvažnijih rečnih trgovačkih puteva na srednjem Dunavu. Dunav je bio glavna „saobraćajnica” za robu, ljude i vojsku još mnogo pre razvoja železnice i drumskog saobraćaja.

Kao plovni put Du­na­v je bio poznat još u vre­me­ sta­rih Gr­ka, pominju ga Herodot i Strabon, nazivajući ga Ister. U pisanim izvorima starih Grka pominje se i pod imenom Mateos (srećan). Feničani ga označavaju nazivom Fision, a Rimljani Danubius (onaj koji teče). Kelti za ovu reku upotrebljavaju naziv Danuvius. Od ove reči izvedeni su nazivi Dunav, Duna, Dunarea, Di Donau, Danubio i Danib, koji se danas upotrebljavaju u raznim zemljama.

U vreme krstaških ratova u vizantijskom periodu Du­na­vom je pre­vožena voj­ska. Plo­vid­ba je pre­ki­nu­ta turskom najezdom da bi po­no­vo bila obnovljena nakon potpisivanja Be­o­grad­skog mira, 1739. go­di­ne. Demarkaciona linija između do tada zaraćenih strana bile su reke Sava i Dunav. Beogradskim mirom ovim rekama uređena je slobodna plovidba, a trgovcima iz obe zemlje zajamčena je sloboda trgovine. Me­đu­na­rod­nom re­kom sa slo­bod­nom plo­vidbom Du­nav je progla­šen nakon sklapanja Pa­ri­skog mi­ra 1856. go­di­ne.  

Međutim, Dunavom se plovilo i u vreme drevne vučedolske kulture, a da je tako bilo dokaz je i desetak metara dug čamac izdubljen od drveta pronađen u dunavskom mulјu na arheološkom nalazištu Vučedol nedaleko od Vukovara. U rimskom periodu Dunav je bio granica prema varvarskim plemenima sa severa, a u Srednjem veku Dunavom su plovile drvene šajke pokretane s jednim ili dva reda vesala. Pored trgovačkih plovile su i naoružane šajke.

Za vreme turskih osvajanja Vukovar je bio važna luka na Dunavu o čemu su pisali putopisci i putnici poput Hansa Johana Dernšvama(1) 1553. Gradić od 300 kuća opisao je 1572. godine David Ungand,(2) koji se zadržao u Vukovaru i detaljno ga opisao kao mesto koje leži na početku Srema bogatog najboljim žitom i vinom. Sekretar austrijskog carskog poslanstva Maksimilijan Prandsteter(3) putovao je Dunavom 1608. godine i ostavio opis i crtež u boji na kom su se jasno videle tvrđava, džamije i mostovi u Vukovaru.

O Vukovaru pišu i putopisci Evlija Čelebija(4) 1663, Otendorf 1665. i Braun 1669. godine. Austrijski putopisac Taube 1777. godine piše da se stanovništvo Vukovara bavi trgovinom i lađarstvom. Ljudi su najviše, pisao je on, trgovali stokom, žitom i vinom. Taube je u svojim zapisima zabeležio da je tadašnje tursko trgovačko društvo u Londonu dvoru u Beču 20 godina ranije predložilo da se Dunav, Sava i Drava iskoriste za trgovački saobraćaj. Roba bi se tako umesto putem na istok preko Sredozemnog mora prevozila znatno kraćim putem brodovima preko Beča, Budima, Vukovara i Novog Sada do Beograda i dalje na istok do Crnog mora. Rečni saobraćaj bio je mnogo jeftiniji od bilo kog drugog pa je Dunav u 18. veku postao važna saobraćajnica za ratne i trgovačke šajke.

Austrijska carica Marija Terezija uspostavila je na Dunavu svoju šajkašku flotu sastavlјenu od manjih i većih naoružanih šajki. Manje su imale dva topa i deset vojnika dok su veće bile naoružane sa četiri topa i prevozile sto vojnika.

„Za prevoz robe služili su jednostavni brodovi zvani korabi. Bila je to vrsta otvorenih čamaca dužine od deset do četrnaest metara koji su mogli da nose oko 700 centi tereta (jedan cent iznosio je 56 kg). Građene su i veće lađe dužine do 47 i širine do 6,5 metara. Pokrivene lađe zvale su se tumbasi i primale su do 1200 centi tereta. Od hrastovine su građene burčele i barketoni, koji su mogli da prime od 4000 do 6000 centi robe.”(5)

Lađe su pokretane veslima, a teglili su ih i ljudi, često kažnjenici uz koje je obavezno išla i jaka straža. Tegljači su preko prsa imali malu bremenjaču zvanu „amić”, i tako su u nizu, jedan za drugim, bili vezani za glavno uže, koje je bilo spojeno sa jarbolom broda. Bio je to težak i mukotrpan posao i mnogi od njih su putem umirali, o čemu postoje i zapisi.

„U matičnoj knjizi umrlih iz 1787. godine nailazimo na podatke o četvorici ovih nesretnika, starih od 25 do 30 godina i opasku ‘Osuđen na vuču lađe i sahranjen na obali Dunava’.”(6)

Za prevlačenje 40 vagona od Beograda do Pešte trebalo je 40 konja, 30 goniča i 9 lađara.(7) Putem su vrebale mnoge opasnosti poput porušenih stabala, potopljenih vodenica ili mulja. Rečni saobraćaj bio je otežan zbog slabog održavanja rečnog korita pa je vlast puno pažnje posvećivala održavanju tzv. kopitnica uz reke po kojima su se kretali konji i ljudi. Tek četrdesetih godina 19. veka zastarelo brodarenje na vesla i vuču zemenjeno je parobrodima.

Dolazak parobroda na Dunav

Za razliku od ranijih plovila koja su zavisila od vetra, rečne struje ili vuče sa obale, pojava parobroda omogućila je redovnu, brzu i pouzdanu plovidbu Dunavom, uzvodno i nizvodno. O počecima parobrodarstva na vukovarskom sektoru Dunava dragocene podatke ostavio je J. Hehl koji je 1836. godine štampao zapis o svom putovanju iz Beča do Crnog mora u kom je pomenuo i Vukovar. On je zabeležio da su Englezi Endrjus i Pričard od Austrije dobili povlasticu da na Dunavu i njegovim pritokama organizuju plovidbu parobrodima. Ključnu ulogu imalo je Dunavsko parobrodarsko društvo (DDSG - Erste Donau-Dampfschiffahrts-Gesellschaft) iz Beča osnovano 13. marta 1829. godine s početnim kapitalom od 100.000 forinti. Prvi parobrod „Franc Prvi” sagrađen je već 1830. godine s mašinom od 60 KS. Isplovio je prvi put 1831. godine, ali je tokom nje imao samo tri plovidbe od Pešte do Zemuna. Zbog teške kolere koja je tada harala u Mađarskoj već na početku je dva meseca morao da prekine saobraćaj. I pored toga imao je čisti prihod od 9.526 forinti pa je odlučeno da se izgrade još dva parobroda od 50 i 36 KS. Iste godine parobrod „Franc Prvi” je prošao i pored Vukovara.(8)

Parobrod „Dunav” zaplovio je 1833. godine, a „Panonia” 1835. Cena izgradnje prvog iznosila je 93.000, a drugog 62.000 forinti. Nešto kasnije u saobraćaj je pušten i četvrti parobrod „Argo”. Njihova ruta od Pešte preko Vukovara do rumunske granice kod Bezijaša trajala je tri i po dana, dok je brodovima na vesla za istu razdaljinu trebalo i do 14 dana. Cena za putnike od Vukovara do Novog Sada bila je jedna forinta, a do Zemuna dve.

Nastaviće se...

(1) Hans (Johan) DERNŠVAM - nemački putopisac, diplomata i trgovac iz 16. veka. Rođen je 1494. u Češkoj (tada deo Svetog rimskog carstva), a umro 1568. godine. Najpoznatiji je po svom putopisu sa putovanja kroz Osmansko carstvo. Dernšvam je učestvovao u habsburškoj diplomatskoj misiji upućenoj sultanu u Carigrad (današnji Istanbul) u vreme sultana Sulejmana Veličanstvenog. Tokom tog putovanja prošao je kroz Ugarsku, Balkan (uključujući današnju Srbiju, Bugarsku i druge krajeve) i Carigrad. O svojim putovanjima vodio je detaljan dnevnik u kom je beležio izgled gradova i sela, običaje stanovništva, privredu i trgovinu, verske prilike i političke odnose u Osmanskom carstvu. Pisao je vrlo precizno, ponekad i kritički, ali sa dosta etnografskih detalja koji su danas izuzetno važni istoričarima.

(2) David UNGNAD VON SONEG (1524–1600). Austrijski (habsburški) diplomata i državnik, poznat po diplomatskim misijama u Osmanskom carstvu u 16. veku. Kao car­ski poslanik boravio je u Carigradu i putovao kroz Ugarsku i balkanske krajeve — što je podrazumevalo i kretanje dunavskim pravcem, glavnom vezom između srednje Evrope i Osmanskog carstva. O njegovim putovanjima postoje izveštaji i prepiska koji su važni za proučavanje habsburško-osmanskih odnosa.

(3) Maksimilian PRANDSTETER - habsburški diplomata iz 16. veka koji je učestvovao u poslanstvima ka Osmanskom carstvu. Kao i drugi carevi izaslanici tog doba, putovao je kopnenim putem kroz Ugarsku i balkanske krajeve — što je značilo i kretanje dunavskom trasom, glavnim diplomatskim i trgovačkim pravcem između Beča i Carigrada. Njegovi zapisi nisu toliko poznati kao Dernšvamov dnevnik, ali su važni za proučavanje diplomatskih odnosa 16. veka.

(4) Evlija Čelebi (1611 –1682) - osmanski putopisac i diplomata. U period između 1631. i 1670. godine preduzeo je više velikih putovanja po tadašnjem Osmanskom carstvu i van njega, a učestvovao je i u ratovima na Kreti, na Balkanu, u Mađarskoj, Austriji i drugde pod sultanima Muratom IV, Ibrahimom I i Mehmedom IV Studirao je teologiju, a od 1636. godine u službi je sultana Murata IV. O svojim zapažanjima i doživljajima u miru i ratu napisao je opsežno delo u deset knjiga pod imenom Sejahatnama (Putopis Evlije Čelebija).

(5) Vlado HORVAT: „Riječni saobraćajni centar na Dunavu”, VUPIK – list radne organizacije vukovarskog poljoprivredno-industrijskog kombunata, Vukovar,Godina XII, br. 141, str. 14, od 1. Septembra 1989.

(6) Isto.

(7) Isto.

(8) Isto.